یانە گردین گەمە قەڎیمیەکاو هەورامانی

گەمە قەڎیمیەکاو هەورامانی

64

گەمە قەڎیمیەکاو هەورامانی

وەڵینە:

گرد میلەتێ ساحیبو کەلتورێ جیاوازین گردو ویارەکانە،بە پاو سەردەمی کەلتور فاڕیوٙ و زیاد کەروٙ و دوٙڵەمەند بوٙ،  جاری چامنەیچ ھەن گرۆڵیەش گنوٙ لیٛژی  مل منیۆ پەی فۆتیای ،گەمەیچ یوٙن جە هونەرە فوٙلکلۆریەکا  بەدریژایی عەمرو ئینسانی ئامان ،گەشەش کەردەنو پاریٛزیان.

گەرەکما گەمە قەڎیمەیکا هەورامانی باس کەرو هەتا ئا یاگیٛ  دەسم یاۋوٙ،من باسو ئا گەما کەرو کە ویرەوەری  و دەگاو وێمەنە دییٛنیٛمو باسشا کەردینی، بە ئەرکو سەرو شانەیم زانوش کە بە زوانی هەورامی نامیٛ (گەمە ،کیٛڵیٛ،کەیە) کە جەهەورامان زەمانو زووی باوشا بیەن بە کوڵی، هەرچن تاوو نامێشا باروو چن دیٛڕێو سەرشا بنویسو دیارا گەمە هەم وەرزشا هەم هونەرا،  ھەم گەرموگوڕی و ورسوڕیای وزوٙ دلیٛ نیشتگای و پیٛوەنڎی کوٙمەلایەتی تڼ و توٙڵ کەروٙوە ، فرەو گەماکا ئەوسای پەی ویارایو وەخت بەردەی سەری بیەن ،ئینجا پەی خەلات کەردەی سەرکەوتەکا جیای گرچیو گرتیٛنیٛشا کۆڵیٛوە مەسافێ دیاری کریانە،چی دمایچۆ بڕێ گەمیٛ دەسکەوتی مادیشا بیٛ ،پۆکەی پاریزنایشاو گەشەپەنە دایشا و کەردەیشا یۆن جە پایەکا پاریزنای فەرھەنگو نیشتگاو هەورامانی.

ئەگەر سەرنجە دەیمیٛ و بەراورد کەرمیٛ بەینو گەمە قەڎیمیەکانەو  گەمەکا ئیسەی کە بە موٙبایل و کوٙمپیوتەرو ،ئەتاری و پلەی ستەیشن کریا،فرە فەرقشا ھەن،گەمەو ئەوسای  دوٙسایەتیو  دەسەوامو پەیوەندی نیشتگایش تڼو توٙڵ کەردەن،وەلێ ھنو ئیسەی بیەن بایسو نەمەنەی ئا دۆسایەتیو پەیوەندیا،یاگیٛ وێتەنە نیشیرە و مەیل و ھۆشت نەمەنەن لاو کەسیوە، سەردای کەسی نمەکەری،ویٛتۆ مانیاو سەرقاڵەنی.

چەنی گەمە دەسش پەنە کەردەن:

پەی ورچنیەی ھەردووی دەسەی یام دەسەبەشو گەمەکا :

  • دوویٛ کەسیٛ “قیل” شاکەردەن، ماچوٙ واچە قیل ،فڵانەکەسسم لەبیر،ئەوی تەریچ واچیٛ فلانەکەسیچ پەی من،ئیتر پی جۆرە چن کەسێ ورچنێنێ پەی دلێ ھەردوی دەسەکەی، پەی ئانەی کیٛ وەلیٛنە نەموٙ گەمە  یانی بۆ بە بەگ .
  • “پاتیم گەستیم” کەریٛنیٛ،مەسافەو چن مەترێ نینێرەو یۆ جە دەسەکەی لوێ جاگە مدرێ و ئیڎی بە پا لوێ رانەو ھەردوێ پیش شۆنەو یۆیرە نێرەو واچێ پاتیم گەستیم ھەتا یاوێ لاو ئاڎی، وەڵتەر پاو چەپی یام راسیشا دیاری کەردەن (پاتیم یام گەستیم) بیەن،پەی دەسیوەشا،ئەگەر پاو گەستیم یاوێ لاو کابرای ئانە  ئیتر گەزیابێ و ئی دەسە بیٛنیٛ بە بەگ.
  • “گەنمو گاڵو جۆ ” ئاڎیچ بە پای کریێ پیٛسەو پاتیم گەستیم  بەپێ لوێنی و واچینی گەنم و گاڵ و جوٙ، یانی یەرێ پێ نینی و ھەمدیسان واچینیوە، ھەر دووی دەسەکیٛ یام گەنمە ورچنینی یام گال یام جوٙ، جە ئاخیرۆ ھەر پیوە یاوێ لاو کابرای چەوسەرۆ ئانە دۆڕیابی.
  • “تەڕو وشک” کەریٛنیٛ ،زەمانو زوی زەڕ نەبیٛ چی دمایۆ بە زەڕ شیٛرو خەت کەریٛنیٛ، تەڕو وشک بە تەوەنێ گولانیٛ پانیکلیٛ (دیٛڵیٛ) دیمێش بە تف تەڕە کەریٛنیٛ و ورش دیٛنیٛ عاسمانەرە،ئیتر یام دیمو تەڕی گنیٛ یام وشک.
  • کەڵم کوشتو نیام ملتۆ: ھەرووەخت کۆمەڵێ گەنجیٛ یام زاڕۆڵیٛ باسو گەمەیشا ئاردێنە ،یەکسەر یۆ جە سەردەسەکا واچێ پەوی تەری کەڵم کوشت و نیام ملتۆ،ئیتر ئێد گنێ وەلیٛ پەی ھۆرچنیەو دەسەکەیش،  فرەو گەمەکا  دماو دەسبەشی  یۆ واچێ “فڕیەنە” ئیتر گرکەس وەڵاوەش  وەنە کەرێ و یاگێ ویشگێری و گەمە دەس  پەنە کریێی.

هەڵبەت گەمەو کیٛڵی بەپاو وەرزەکا فاڕیا،بڕێ گەمیٛ هەنیٛ وەهارو هامنەنە کەردیٛنیٛشا و بڕێچ هەنیٛ پایزو زمسانەنە کریێنیٛ،شۆنەو ئانەیچەرە ،گەمە ھەن تەنیا کناچیٛ یام ژەنی کەراشو فرەو گەماکا تەری ھەرزەکار و زاڕوٙڵیٛ کەراشا،  ئیسایچ بۆنەو پەیدا بیەو ئینترنیتی و سەتەلایتیو تەلەفزیوٙنی میدیا ھەمەجوٙرەکا پەخشو یاوانای، بیەن بایسو ئانەی ئی گەمەو کیٛڵە قەڎیمییٛ دلیٛنە بشاو کەس نەکەروٙشا، وەرو ئانەی منیچ منویسوشاوە تا نەوەکیٛ  دمایما ھەر ھیچ نەبۆ نامەکاشا بزانا.

فەرماودی چنی نامیٛ گەمە قەڎیمیەکا هەورامانی:

  1. سیٛباز: ئی گەمە وەهاریٛنە فرەتەر کریان،یام وەختێ دەشتو دەر سەوزبوٙ و زەمین نەرمبوٙ، چن کەسێ بەتایبەت گەنج و جاهیٛڵەکیٛ دەگای کوٙباوە ملا یاگێ ورچنا پەی سیٛبازی، کە نەرم بوٙ و ویارو ئامایۆ گوژمیٛشا بوٙ،لانی کەم مەشوٙ پەنجا مەتری دریٛژیش بوٙ و پانیەکەش جە  3-5 مەتریٛ نەترازیوٙ،گرنگ ئانەن ، بە کرژیو خیٛرا یەریٛ بازی سەرو یوٙیۆ دەی، پیجوٙرە چن کەسێ گلیرێ باوە هەتا فریٛ با کیەکیٛ گەرمتەرە بوٙ،متاوی (3-10) کەسیٛ با،گرکەس مێوە گژمی و یەرێ بازی مدوٙ سەرو یوٙیۆ،هەرکەس فرەتەر لوا  ئانە بوٙ بەیەکەم، ئیجا دووەم و یەرەم، دیارا چی گەمەنە کیٛ وەڵکیٛوە فرە گەرمە پەیدا بوٙ ،هەرکام تەقەلا مڎا بازی فرەتەرو زیاتەر بڎا جە یوٙترینی، چی بەینەنە کەسێ لازما کە دووریو درێژی بازداکەی (پڕای) بازەکا دیاری کەروٙ،پیسەو دادوەری، ئیسا ئی گەمە فرەو ڤیستیڤالە وەرزشیەکانە (ئۆلۆمپیاد) کریوٙ ،تاومیٛ واچمیٛ بیەن گەمێوە جیهانی.
  2. یەک باز: گەمێوە تەرا تەنیا یەک بازی دریژە مڎەی،کەسێ یان چن کەسێوە پیوەر ئی کیٛڵیٛ کەرا،هەر کەس مێوە گژمی و بازەو وێش مڎوٙ،هەرکام زیاتەر لوێ و دریژی بازەکیشا بەمەتر زیاتەرە بوٙ ئانە یەکەما ،بازەی دریژەیچ یاگیٛ نەرمو تایبەتش گەرەکا و ئیسا بیەن بەگەمێ جیهانی .
  3. جوٙتەی: یانی بازدای بە جوٙتە،هەردوی قاچیٛت (لنگیٛت ) جوٙت کەری و پیٛسەو ( قونەی) بازی مڎەی،،کریوٙ یەریٛ بازی دەی سەرو یوٙی یام یەک باز دەی،ئی جوٙرە بازدایە کریوٙ سەرو دیواریوە پەی سەرو دیواری تەری دەی،وارۆ پەی سەرو دیورای، ئی دەسو ئەو دەسو جویٛوە، ویٛگرتەو هاوسەنگی فرەش گەرەکا، ئیٛدیچ پەی بینەبەزنیٛ و یەکەمو دوەمی سازە کریوٙ.
  4. حیٛزەران: حیٛزەرانیچ گەمیٛوەن وەھارین،چن کەسێوە (5-10 ) ڕیٛکش وزا،دماو ئانەی ڕیٛکیٛ گنا بەینو ویٛشانە کەسێوە ( بوٙرە)  ویٛش کووڕ کەڕوٙوە ( سەرەبەروٙ پوٙخیرە)  پیٛسەو لوای ڕکوعی،ئەویٛ تەریٛچ بازی مڎا ملشەرە، ھەرکس بازی مڎوٙ سەرو مازیشەرە،چکۆنە  قاچیٛش دێش زەمین،ئانە کابرا فاڕیوٙوە ئاگە ،یانی چەنی ھەربڕێ ڕەنگا مەترێ یان کەمتەر بلۆ ئەولاوە ئیتر پاسەش سەرمێ چن مەترێ دوور گنوٙوە جە یاگیٛ ( پا نیایۆ) ،بڕێ کەسیچ ھەنی وەختو ئی گەمەینە ،بە تڼی ماڵا مازی کابرایرە (ئانە کە بیەنەرە) پەنەش ماچا (گوٙتەکیٛ) ” یەکەم حیزەران، دووەم گوٙتەکیٛ ” ،ئی گەمە  ھەر پیٛسەن  یەک بازی وەلێ مشوٙ چنی بازەکیٛ ھەم جارێ تەر کرژ ویٛت حازرکەری چەنی قاچ کەوتەی زەمینیت ھوٙربەیۆ و دەسیٛ دەی سەرو مازی کەسکەی تەری کە بیەنرە و لنگیٛت وەڵا کەریوە و پڕی ملشەرە،گۆتەش مدەی وەنە یان ھەر لەپو دەسیت مڎەی ملو مازیشەرە، بڕێ کەسێ بیٛنیٛ جوٙرێ بازی دیٛنێ پەنەش واچیٛنیٛ (سنگی) یانی کابرا فرە  تاویٛ بەرز بوٙوەو کیٛشیۆ،وەلێ گرکەس نەتاۋی پیٛسە کەروٙ ، ئەگەر ئاکەسە دوور کەوتۆ و ئیتر ئانیٛ کە پڕاو ا بازی مڎا نەیاوێ لاشو نەتاواشا بازی بڎا ملو مازیشەرە، ئانە حساب کریوٙ بە کەوتەی،ئیتر نوٙرەو ئاڎین مێ و بوٙرە،یانی ملوٙ بە کوڕی مدروٙ و بازی مڎا ملشرە، پی جوٙرە کیٛڵەکیٛ سەرەمڕە کەراش ھەتا گرد مانیا.
  5. ھەپو چوز: جوٙرێ گەمە بیٛ بە دوویٛ دەسیٛ کەریٛنیش ،کە بازیش چنە دیٛنی، چن دارێوە “چۆکڵێ” بە ڕیز کوێنیرە، پەی نمونەی (3) داریٛ ،  بەرزیشا نیم مەتر یام زیاتەر بیٛ ،ئینجا بەیەک قاچ بەھەتڵەشەلی بازی دینی ملشارە، ھەرکەس قاچش کەوتێ ئەو دارەکا سۆچیٛ و واچیٛنێ “چوز” ،ھەرکەس سوٙتێ ئانە بە کۆڵیٛ کەسێ جە دەسەکەی تەری بەریٛ تا یاگێوە کە وێشا دیاری کەردەبی “شار” ئینجا دەسەکەی تەر نەمێنیٛ باز دای ملو دارەکارە، ئی گەمە پیسەن گەمەو (ڕەمای سەد مەتری وەربەسی، کە ھەنگامە منیەی ملشارە و ڕەمی) وەلێ ھەپوچوز  بەیەک قاچ بازی مدەی و ناڕەحەت تەرا،جاران ئیجۆرە گەمێ  سەرو کوٙلا کریان،وەلێ ئیسە “کاسە” یام خەڵاتی تەر دریۆ پەنەشا.
  6. قولانی: ” قولەقانیٛ””قولەشوٙرانی ” گەمێوە زمسانەن ،جاران خەڵکو دەگاکا هەورامانی زمسانەنە بەتاڵیٛ بییٛنیٛ ،هەرڕوێ وەش بیەبوٙ،مەیدانو دەگێنە یام بانێ گەورۆ دەسشا کەردەن پی گەمەیە،هەڵبەت ئی گەمە کەسی بەقوەتو مدرامان کەرش گەرەک بیەن، ئەوەڵجار دۋویٛ کەسیٛ دەس پەنە کەرا، ئەشوٙ یوٙ قاچێشا بەرز کەراوە پەنجیٛ پایشا بەدەس گیٛرا(دەسی چەپ) ،یانی هەرکام یوٙ قاچو دەسیٛشا گیریان،(چەپو راس فەرقش نیا ،بە پاو چەپلەر و راسەوانەی کەسەکا فاڕیوٙ) ئیتر بەدەسەکەی تەریشا نەما چنگە پڕچیو ئاڵنگارو یوٙترینی باوە، هەرکام دەسەکەی تەرش وەردا پۆ قاچیشۆ،قچش منیو زەمین، ئانە کەوتەن و دوٙڕیان، هەڵبەت چی گەمەنە چندین کەسێ بەنوٙرە بەشداریٛ با و دماییۆ چڼ کەسێ بە یەکەمو  دوەم بەرمشا و( نامی ) بوٙنە دلێ دەگێنە، کریوٙ چن کەسێ جارێنە پیٛوەرە قولانی کەرا،و دادوەرەکەیچ ھۆشش لاشاوە بوٙ، دیارا ئی گەمە  سەروجێوێ بیەن ،”کوٙڵیٛ” یام واردەمەنی.
  7. ھەتڵە شەلیٛ: ئی گەمە پیسەنە قولانێ وەلێ ئێڎ گولکەو پایت مەگیٛری، تەنیا سەرو یەک قاچی مدری و چەنی وەرانوەرەکیەت زۆران بازی و ئاڵنگاری یوٙی بیدێوە،چن کەسێ پێوەرە ئی گەمەیە کەرا.
  8. بیٛگولە پێ: چن کەسێوە بە ھەتڵە شەلیٛ ڕەمیٛنێ پەی شاری ،ھەرکام زوو یاوێ وەرۆ ئانە سەرکۆتەبیٛ و چەوسەرۆ سەرکەوتەکیٛ  بەکۆڵیٛ ئەویشا تەریٛ ئاریٛنیٛشاوە.
  9. کیٛلە ماڕانی : گەمەو کیٛلە ماڕانیٛ ،سەر پایز و دماو پەڵەی و زمسانەنە کریان، ئەوسا دەگاو ویٛمانە کەریٛنمیٛش، هەروەختێ واران  نەواری،واچێنێ کێلە مارانی کەردێ تا واران بوارۆ، تاقمێ  کوڕیٛ گەنجیٛ و جاهیٛڵیٛ  دەسەبەش کەرینیٛ و بیٛنیٛ بە دوویٛ دەسیٛ، ( هەر دەسێ پەنج کەسیٛ ،کەمتەر یام زیاتەریچ  بە پاو بیەی) دووە دەسەکە  هەر یوٙشا  گنوٙ لایێ ،هەڵبەت ئەشۆ  یاگێوە وەشەو تەختە بوٙنە پەی گەمەکەی، هەر دەسێ لاو ویشۆ  حەوت  تەوەنی درێژێ قنج کەراوە نامیش منیا  ( کیٛلە) جە کیٛلەو قەبریٛوە ئامان، کیٛلەکیٛ مەشوٙ وەڵا بنیەیشاوەو هەر یوٙ زیاد جە دوویٛ مەترا جە یوٙی دووریٛ با، گرد دەسێ یۆ حەوت کیلی منیاوە، مەسافەوە  بەینو (دووری) دووە دەسەکەی ( 5-10) مەترا بوٙنە(تەوەن یاو) ، ئیتر تەڕو ووشک کەراو  تا یوٙشا بۆ بە (بەگ ) و دەس کەروٙ بەگەمەکەی،   تەوەنی  پەڕە دەسیٛ (خڕڕ) گێرا دەسۆ و شاناش پەی کیٛلەکا و دەسەکەو  وەرانوەریشا،  هەڵبەت یاگیٛ تەوەنشانای ڕیٛکو یەکەم کێلینە بۆنە کە نریێنۆ( مەشوٙ پا نەبەری وەرتەر ئیڼا بە حەرام حساب کریوٙ) ، شش کیٛلەکەی تەر بە  دوویٛ ڕیزیٛ نریاوە ،هە رکە س دەسش راس بوٙ کیٛلەکا پیٛکوٙ و دارنوٙشاوە ، هەریوٙ جە دەسەکەی تەوەنەو ویٛش شا نوٙ،،ئەگەر تاواشا گردو کیٛلەکا پیٛکا و دارناشاوە ،،ئانە بەردەنشاوە، جارێ تەر هەمدیسان دەس بە تەوەن شانای کەراوە،ئەر دەسشا راس نەبوٙ و گردو کیٛلەکا نەدارناوە،ئانە  ئا دەسە گنوٙ و دەسەکەی تەر دەس کەروٙ بە تەوەن شانای  پەی دارنایۆ کیٛلەکا، پیجوٙرە هەت تاقەتشا بوٙ دریٛژە مڎا پی گەمەیە.
  10. مەزروٙحانی: گەمیوە فرە وەشو ھەرزەکارا لادەگاکا ھوٙرامانی بیٛ،پایزو زمسانیٛنە کریان چن نامێوە تەریٛش ھەنیٛ ( خلۆرتانیٛ، خلەرانی،خوٙلیٛرانی)،مەزروٙح جە دارو (کەکەوێ) تاشیان،ھەڵبەت دارو کەکەویٛ پتەوا و مەترەکوٙ، گرکەسیچ مەزانوٙ مەزروٙح تاشوٙ، ئەگەر کەکەوی دەس نەکەوتێ جە دارو بلچیٛ یام  نەرەی تاشیان،وەلێ نەرە ترەکە بەروٙ، دماو ئانەی ئوٙسا مەزرۆحێ زەریف تاشیٛ ، ئینجا (چزیٛ) ئاسنینەش پەی وەشە کەریٛنمیٛ و کویٛنمیٛش پوٙرە ،چزیٛ چۆکڵەینە دەردە نمەوەروٙ چون وەختێ مدەیشەرە تڼ ماڵوٙ زەمینەوە پەیش ھەن مەڕیوٙ، پۆکای چزیٛ  ئاسنینە جە (کۆلکە) و ناڵی وەش کریێنە پەیش، ھەر کەس بیێ ساحیبو مەزروٙحێ خاسی  یەکسەر (قوٙڕقوٙڕە) ش پەی وەش کەریٛ،قوٙڕقوٙڕە  بە( مەتیٛ) وڵێ گولانیٛ ئنەو دڼە نوەیێ ،ئینجا دلیٛوە کەشیٛش پەنە مڎەیٛوە ورشکڵاشی ،پەی ئینەی وەختو دایرەینە فیکە کەروٙ (قوٙڕنێش)، مەزروٙحانی  دویٛ جوٙریٛن،یوٙشا ئانە بێ چن کەسێ مەزرۆح دینیٛرە  ھەر مەزروٙحێ خاس فیکەش کەردێ و دیٛر کەوتێ جە خولیایۆ(فرەتەر خولیێوە و ڕسێ) ئانە بەریٛشۆ ، جۆرێ تەرو مەزرۆحانیٛ ئانە بیٛ وەختو دایرەینە مەزروٙحەکا شانینی پەی یوٙترینی پەی ئانەی پیٛکێشو لتش کەروٙ ،مەڕیوٙ ،فرە و جارا مەزرۆحەکە ماڵیٛ ئەوی تەریرەو ماڕیٛش، فرەو جارا تڼ دیٛنیٛشەرەو واچیٛنیٛ( یا کەروش خانو خانا،یام کەروش بووڵەو بانا)،یام واچیٛنیٛ “لتێش پەی سۆبەکەو یانەی و لتێش پەی سوٙبەکەو مزگی”  ،جا مەزروٙحەکە  مەشوٙ بە بەنێ خاس پیٛچیو بەسیش دەستۆو ئینجا دەیشەرە، بەنەکە مشوٙ ھیٛقم بوٙ و زوو نەپڕچیوٙ، ئیتر شەویٛنە مەزروٙحەکەی نییٛنمی دلیٛ پەژمی پەی ئانەی نەترەکوٙ،گجار ڕوەنی قرچیاوە کەریٛنیٛ دلیٛ قوٙڕقوٙڕەکەیش پەی ئانەی نەرم بوٙوە و فرەتەر بە مەتەکیٛ ورکڵاشیوٙ،چی دمایۆ جوٙرێ مەزروٙح جە شارەکانە پەیدا بی،ئێمە پەنەش واچێنمی مەزروٙحی خرتی،چون  خڕو گولانەبیٛ،وەلێ ھنەکەو ھەورامانی دریٛژکوٙڵە بیٛ.
  11. کیٛ وەڵکیٛ( بڕبڕانی) : گەمەو بڕ برانیٛ(ڕەمەڕەمالیٛ) فرەو جارا دلیٛ جوانو جاهیٛڵەکا لادەگاینە کریان، وەختو بیٛ هەرمانینە، بەتاڵ جیای نیشتەیرەی  بڕبڕانیشا کەردیٛنە،یاگیٛ ویٛشاوە ڕەمێنیٛ پەی یاگێ تەری ،کە ۋیٛشا  دیاری کەردیٛنەو واتەنشا  کیٛ متاووٙ  بە کەمتەرین وەخت بلوٙ فڵان یاگە و بێوە، ئیتر پی جوٙرە چڼ کەسێ ( 2-5 )  پێوەرە ڕەما،  یاگیٛ  ویٛشاوە پەی یاگێ تەری ، هەمدیسان گیٛڵێنیٛوە، هەرکام خیٛراو کرژ ڕەمێ گنیٛ وەڵیٛ ئەویشا تەری ،ئیتر پی جوٙرە یوٙشا بیٛ یەکەمو  دووەمو …  ئی کیٛڵیٛ ئیساتیٛ چن جوٙری تەر کیٛلیٛشا چنە  بییٛنۆ و بەچن شیٛوازێ  شارەکانە و  دەوڵەتەکانە  بە شیٛوازی موٙدیرن بریوٙ ڕاوە ( ڕەمای سەڎ مەتری،هەزاری، پوٙستە،چن هەزاری و  ماراسوٙن و…هتد )

 

  1. توٙپقاڕ : توٙپقار بە دوویٛ دەسا جە گەمەکەرا کریوٙ،دماو ئانەی هەردووی دەسەکیٛ ڕیٛکیٛ گنا ،،هەر دەسیٛوە لانی کەم مەشوٙ ( پەنج کەسیٛ ) زیاتەریچ بانە خاستەرا،دماو ئانەی تەڕو وشک کەرا پەی ئانەی بزانا کیٛ بوٙ بەبەگ ، مەشوٙ توٙپێ خاسەت بوٙنە چنی تیٛڵێوە خاسی پەڕەدەسی (جاران توٙپە  بە پەڕویٛ،یام  بەن یام موو ئاژەڵی وەشە کەریٛنیٛ) چی دمایۆ تۆپەی لاسقینە  پەیدا بیە،  ئا دەسە کە با بە  بەگیٛو گەمەکەی دەس پەنە کەرا ،ماچاشا پەنە  ( نانیٛ وەرا) ئەویٛ تەریٛ ( نانیٛ مڎا) ، تۆپەکیٛ لاو نان بڎەکاوە بوٙنە، تیٛڵاکەیچ دەسو نان وەرەکاوە، دوویٛ کەسیٛ وەرانوەرو یوٙی مدرا،نان وەرو نان بڎە، دەسەو نان بڎەکا  وەڵێ باوە و پژگیا دلیٛ مەیدانو گەمەکەیرە ،بە دووری سەد مەترا کەمتەر یام زیاتەر ،پەی گوٙڵ گرتەیۆ، نان بدە توٙپەکیٛ بەرز فڕە مڎوٙ پەی نان وەرەکەی، ئادیچ هەتا تاووٙ بە قوەت تیٛڵێوە مڎۆ تۆپەکیٛ،ڕەنگا (80-100) مەتری ،کەم یام زیاتەر بەروٙش، چی وەختەنە کە  توٙپەکیٛ ملوٙ ئینا عاسمانوٙ تا گنوٙرە مەشوٙ کەسی نان وەر بڕەموٙ پەی  یاگیوە دیاری کریای چەوسەرو مەیدانەکەیۆ، یاگیٛ مدرای(شار) ئیتر لوای شار کەس نمەتاووٙ تۆپەت پەی شانوٙ،چاگە بوٙ هەتا کەسێ تەر نانە وەروٙ ، و توٙپەکیٛ مڎا وەنەو ملوٙ پەی ئاسمانی ، متاووٙ گیٛڵوٙوە،هەمدیسان ئاکەسەیچ کە نانەش واردە ئەشوٙ بەربشوٙ پەی یاگیٛ مدرای چەوسەرو مەیدانەکەی(شار)، چی وەختەنە ئەگەر توٙپەکی زوو یاووٙ دەسو نان بدەکا،ئانە کریوٙ رانە کەسی نانوەری پیٛکا،یانی توٙپەکیٛش پەی شانا مداش وەنە ،ئیتر کایەو گەمەکەی تەمامیوٙ و فاڕیوٙ ، یام ئاسمانۆ توٙپەکیٛ گیٛراوە  ماچمی (گوڵش گیٛرتۆ) و خیٛرا مەشوٙ کەسی نان بوەری پیٛکوٙ  رارە،ئەگەر نەپیٛکیا یانی گەمەکە  بەردەواما،  چاوەختەنە کەسو یەکەمجاری لوان  یاگیٛ ئەوسەرو مەیدانەکەی(شار)، مەشوٙ بێوە، یانی  هەر کەس نانش واردەو لوا، متاووٙ پەی ئیجاری هەمدیسان بێوە، پیجوٙرە چند کەسێ بەردەوام نانە وەراو ملاو مەیاوە،گەمەکە بەردەوام بوٙنە ئەگەر کەسشا نەپیٛکیوٙ، وەلێ ئەگەر راڕە یام وەختو ڕەماینە  نانوەرەکە پیٛکیا ئانە گەمەکە کۆتاش مێ و دەسەو نان واردەیو دەسەو نان بڎەی فاڕیا ، بڕێ جارێ نان وەر ئەگەر تۆپەکێ نەپیٛکوٙ پەنەش ماچا (نانە سوٙتەڵیٛ) و داوا کەروٙ نانێ تەرش بڎوٙ…گەمە  سەرەمڕەن….ئیسا  گەمێوە جیهانی هەن فرە ئی تۆپقارو هەورامانی مشوٙ( بەیس بۆڵ baseball ) ، توٙپقاڕ گەمێوە فرە وەش و فرە جوڵەن، کەسی وریا و ژووژ،کرژ جە ڕەماینە  متاووٙ بوٙ بە پاڵەوانو ئی گەمەیە.
  2. چەمە شارکیٛ : ئی گەمە بە (5-10) کەسیٛ ملوٙڕاوە، دماو ئانەی ڕیٛکیٛ گنا ،کەسێ چەمیٛش گیٛروٙ و ڕوە کەروٙ دیوارو (شاری) یاگیٛ چەم گرتەیرە پەنەش ماچا شار،ئەویٛ تەریٛ ملا ویٛشا شاراوە، دلیٛ یانەو کوٙڵانو ، کوٙجیەو سەروبانارە،ئیتر دماو ئانەی کەسی چەم گیریا،ملوٙ گیٛلوٙ شوٙنیشارە، هەرکەسش دییۆ ماچوٙ ئانە فلانە کەسم دی،ئیتر بوٙ نوٙرەو ئاڎی کە چەمیٛ گیٛروٙرە،ئەویٛ تەریٛ پەیشا هەن وەڵتەر شارشا کەردەبوٙ،یانی وەختێ گیٛڵوٙشوٙنیشارە ڕەنگا  چن کەسێشا بەیاوە بلانە شارو چەم گیریا پەنەشا نەزانوٙ، جاری چامنە ھەن دیٛرش پەنە بوٙ ھەتا میٛزۆشاوە،ئیتر کیٛڵەکیٛشا لەزەتیە بوٙ وشانازی کەرا پۆ ویٛشاوە ھەکە نە ویٛزیێنێوە، ئی گەمە ڕۆنە و شەوىنە کریۆ دلێ دەگێنە، زاڕؤڵه فرە وردی یانەنە کەراش.
  3. قەرەخواجە: ھەر پیٛسەن چەمەشارکیٛ وەلێ بە دوویٛ دەسا جە گەمەکەرا ملوٙڕاوە،قەرەخواجەیچ شار ش ھەن، دەسێوە بەشداریٛ بانە جە چەمگرتەیرەینە،دەسێوە تەریچ ملا ۋیٛشا شاراوە، دەسەو ویٛشارتەی جیاواز جە چەمەشارکی ھەکە نزیکۆ ۋیٛشا شاراوە، قەرخواجەنە پەیشا ھەن بلا دووریٛ گناوە جە دەگێ، دلیٛ مڵکی و کشتوکیاری و مەڕانە ویٛشا حەشار بڎا، ڕەنگا ئیٛستەیشاوە شەوێ خواینوٙ،چن کەسێ گیٛڵا شوٙنەو  ویٛشارتەکارە، ھەرکەس شارش کەرد ماچوٙ (گڕڕڕ) گڕم کەرد،،ھەرکەسیچ ویٛزیوٙوە  ھەر ماچا (گڕڕ) گڕم دای، کیەکیٛ سەرەمڕە بوٙنە ھەتا ھەردوی دەسەکیٛ مانیا.
  4. کەلایانی : “بیلانی” “موشانی” کەلایانی گەمێوەن بەرو یانەینە کریوٙ،سەروباناوە،یام پەشتەو باناوە،یام مەیدانێ پانو پوٙڕەنە، فرەتەر پایزو زمسانیٛنە کریاینیٛ،چون زەمین نەرمو ساف بوٙنە،ھەوایچش وەشا ،ئی واچی( دەس کەلا، کەلا، حەجە،موشە،بیل، بەگ،پاشوبەگی،قڕە،تیلە، دام دیوار، کەوتارە،حەپ،قرچ ..ھتد) بەکار مەیا بیلانینە، ئی کیٛڵیٛ بە یەریٛ کەسیٛ زیاتەری کریوٙ،ھەتا فریٛ با خاستەرا،کیەکیٛ گەرمتەرە بوٙنە، پەی دەس پەنە کەردەی و دیاری کەردەی بەگو پاشی و …. دماو ئانەی  حەجەکا منیاوە ،چن کەسیٛ با ئاڼە حەجیٛ منیاوە، گرد (تیلە) کەرا پەی لاو حەجیٛ یەکەمیٛ ،ھەرکەس حەجەش پیٛکا  یام جەگردی فرەتەر نزیکو حەجەکیٛ بوٙوە ئانە بوٙ بە بەگ،ئەویٛ تەریچ بە پاو دورو نزیکی جە حەجیٛوە با بە پاش بەگو،پاشو، قڕە ،،،،ھتد ،گەمە دەس پەنە کەروٙ،ھەرکەس حەجەکا پیٛکوٙ ئانە پەی ویٛش چڼ کەلێوە بەروٙوە.

ئەوەڵو گەمەیۆ وەختو تیل کەرەدینە،وەڵیٛ ئانەی ھیچ کەس حەجە وەروٙ،ئەر کەلێوە کەسێ ماڵوٙ کەلێوە تەریرە ئانە ماچا (قرچ) و سەرنەوایۆ گەمەکە دەس پەنە کەروٙوە، ئەر قرچیچ نەبوٙ گرکەس تیلەو ویٛش بە نوٙرە کەروٙ، حەجەکا وەرا ،ھەرکەس دەسش راس بوٙ فرەتەرین حەجیٛ پەی ویٛش پیٛکوٙ، ئاخر حەج ھە رکەس وەروٙش، یام بەروٙش، گردو گەمەکەرەکا تیلەش پەی کەرا ئەگەر ھەرکەسی پیٛکا  ئانە حەجەکا مڎۆ پەنەش ماچۆ ( تەکنەشارە) بڎەشا، بڕێ جاریٛ سەرو بانی یام پالو دیوارێنە کەلایانی کریوٙ،ئەگەر کەلاکەت وەختو تیل کەردینە کەوتەرە وار ئانە ھیج کەس نمەتاووٙ پیٛکوٙت، یام ماڵابوٙت دیوارەرە وەختو تیل کەردینە، بڕێ جاریٛج کەسێ فرەو حەجەکاش واردینی و ئینێ لاشۆ،یەک حەج مەنوٙ،ئەوێ تەریٛ ( حەج حەرام) کەرا پەی ئانەی حەجەکاتەری بساناوە چنەش،یانی گرد با بەشەریکی  دژو ئاڎی تا پیٛکاش، بڕێ جاریٛچ مەجالت نیا تیلە کەری ،( حەپ) مڎەی بە ویٛت،مەسەلەن مەترێ دوێ مەتریٛ تیلە کەری ملی ئەولاوە یام بەدەس فڕش مڎەی، یام ماچی ئانا چانە دام دیوار،یام ئانا چانە کەوتارە،رات وەنە گیریێنە  ئەگەر تیلە کەری ملی نزیکوو یوٙ جە دژەکات و وەرات یام پیٛکات، ھەرکەس ئاخر حەجی بەروٙ ئانە بوٙوە بە بەگ پەی ئی کایەی، کەلاو ئەوسای فرەتەرش جە تەوەنیٛ وەش کریان،بە کەلاچن کەلا چنیانۆ،گرکەس کەلێوەخاسش ورچنەین پەی دەس کەلای،چی دمایۆ کەلای شیشەین پەیدا بی و ئیسەچ ھەن،بڕێ جاریٛج کەلای ئاسن بیٛ.

  1. فلسانی: ھەرپیٛسەن کەلایانی جیاتی کەلای “زەڕ” منیەیۆ،ئەوسا زەمانو زوی “فلس” بیەن چوارفلسی،دمایی بیەن بە پەنج فلسی و دە فلسی و ویسو پەنج فلسی و پەنجا فلسی، ئیتر بە مەیلو ویٛشا جوٙرێ چی زەڕیشا نیانۆ پەی گەمەکەیشا ،متاوی سەرو دە فلسا کەری یام زیاتەریچ،ئەوسا زەڕ کەمبیٛ پۆکای فرەتەر سەرو پەنج فلسی یام کەمتەری کریان، ئیتر تیل کەردەیو دەسورەکەش پیٛسەو کەلایانی لوان ڕاوە.
  2. فیشەکانی : ھەر پیٛسەن کەلایانیٛ،وەلێ جیاتی کەلای،فیشەکی منیەیۆ، بە کەلا تیلە مکەری،فیشەکانی سەرو بەنڎ و شوٙڕشی پەیدا بیە،چون شەڕ وشۆڕ فرەبی و فیشەکە ھاڵیەکیٛ قیمەت کەریٛنیٛ،ئیتر زاڕۆڵی ئی گەمەیە کەریٛنیٛ، بڕێ جاریٛچ فیشەکەکێ فریٛ بیٛنیٛ و بە کیلوٙ وەرشیٛنیٛشا، ھە ربەفیشەکی ھاڵییٛ ،چن گەمێوە تەر کەریٛنمیٛ،پیٛسەو ( چاڵیٛ) فیشەکا،چاڵیوە گولانیٛ کەنیٛنمی،دوری مەترو نیمێ زیاتەریوە ،بەدەس چن فیشەکێ فڕە دینمیٛ پەی دلیٛ چاڵەکی،ھەرکەس تاوێش فیشەکی زیاتەر وزوٙ دلیٛ چاڵەکیٛ ئانە بەریٛشاوە، ئی گەمەیچە ھەر پەی پەیدا کەرڎەی فیشەکا بیەنو دماتەریچ پەی ورەتەیشا.
  3. وەرانوەرکیلیٛ: زاڕۆڵی ئی گەمەیە کەربنیٛ،یانەنە ، دوویٛ جوٙریٛ بیٛ،یوٙشا سەرو “گوپا” بیٛ ئەگەر ھە رکەس بەردێشوٙ بە پلتوٙکە ماڵیٛ گوپیٛشەرە،چن جار پیٛکێش ئاننە گوپیٛ وەریٛ، ھەردووی وەرانوەرو یۆی نیشیٛنیٛرەو قاچێ وەڵا کەریٛنێوە،گرکەس دەس کەلاو وێش نێوە باوشیشەنە ئەوی تەر تیلەش پەی کەریٛ، ئەگەر پێکێش ئانە گوپێ دیٛ پەوی، ئەپیٛسە  بەردەوام بیٛنیٛ بە گوپ واردەی، جۆرەکەی تەرشا جیا گوپا سەرو چیٛوی تەری بیٛ،” سەرو کەلای یام فیشەکی،یام سەرە کۆکە، زەڕ ” ھەرکام ئەوی تەرش پیٛکێ ئانە چیٛوێ دوٙڕنیٛ ، ئینە گەمێوەن پیٛسەواچی پاشکۆ کەلایانیٛڼ،چون ھەر وەختێ کەلات بوٙ متاوی کەریش.
  4. چاڵانی: چاڵیٛ..چاڵانی بە زەڕە، بە کەلا، موریٛ ، وەزی ،فیشەکی ،فرەو چێوی کریوٙ. بەینو چن کەسێوەنە گرکەس ویٛسەرا و بە دەسە بەش نیا، یوٙشا سەرو چالەکێوە نیشۆرە،ھەڵبەت بە ڕێکە کەوتەی گردی بوٙ، چالێ گولانی کەنی،و دورێ دووێ مەتراوە یاگێنە پامنیەی و بەدەس کەلاکەی یام چن کەلێوە شانی پەی دلیٛ چاڵەکی ، ئەگەر کەوتشەنە ئانە مەشۆ کەسو سەرو چاڵەکیٛ کەلێوەت بڎۆ پەنە، ئەگەر ھیچش نەکەوتەنە  ئانە کەلێوە بەروٙ، پەی چیٛوەکا تەری ھەمان دەسورا.
  5. بوٙکتە “ھوٙروێڵنایۆ زەڕی” : کیٛڵێوە بی جە شارۆ ئاما پەی لادەگایەکا ھوٙرامانی، ئاوەختی کەمێ زەڕ پەیڎا بیەبی،ئی گەمە تایبەت وەختو جەژنەکانە بیٛ،چون زاڕۆڵیٛ و گەنجەکیٛ زەڕ گنیٛ دەسشا،چن کەسێ (3-5) کەسیٛ پیٛوەرە ڕیٛکیٛ گنا ، بەگو پاش دیاری کەرا بە شیٛرو خەت، (زەرەکەی فڕە مڎا عاسمانەرە ،وەختێ گنۆزەمین ئایا گنۆ بارو خەتی یام شیٛری ) زەرەکەیشا ( دەفلسی یام زیاتەر) منیاشا سەرو یوٙی ،دماتەر ھەرکەس بی بە بەگ ماڵوٙ زەڕەکەیرە،یەکجار، ئەوێ تەریچ ھەر یەکجار ماڵاش پوٙرە، بەجیش ماڵۆش پوٙرە؟ بەزەرێ تەر (سەڎفلسی) کوچێ گەورە تەرا ،ئەگەر تاواش ورشا ویٛڵنوٙوە ،ئانە بەروٙش پەی وێش،ڕەنگا یوٙ یام دویٛشا ورویٛڵیاوە،ئینجا نوٙرەو پاشی مێ ماڵۆشا پوٙرە،ھەرچیش ورویٛڵناوە بەرۆش،جاری چامنەیچ ھەن ھیچ کەس نمەتاووٙ بە یەک دای وەنە  ھیچ زەڕێ ورویٛڵنوٙوە، ھەمدیسان نوٙرەش مێوە پەی سوڕی دوەمی گرد دەس پەنە کەراوە،کیەکیٛ پیٛسە دریٛژە کیٛشوٙ مەگەر ئاوراشا بۆ ھوٙر بیٛزاوە، چی کیٛڵیٛنە بڕێ (تاپول) یٛ یانی دۆڕیاو ھیچشا پەنە مەمەنوٙ،  بڕێچ بەراشۆ کیسەشا پەڕ بوٙ زەڕە وردە.
  6. گوٙرەوە بازی: گەمێوە قەڎیمین،شەوگارو پایزو و زمسانی درێژیٛنیٛ،پۆکەی جاران پی گەمەیە شەوەشا گوزەرنێنە،گۆرەوە بازی بە دوویٛ دەسیٛ جە ھەرزەکارا یام پیایا کریوٙ ھەرلایێ (3-5) کەسیٛ بانە،( دە کڵاویٛ یام دە  دەسماڵیٛ یام دە گوٙرەویٛ) منیارە سەرو قاڵیەو یانەکەینە، پارچە زەرێ گولانە بەکار مارا پەی شارتەیۆ چیٛرو دەسماڵەکانە(ویسوپەنج فلسی ) ،دماو ئانەی ھەکە ڕیٛکیٛ گنا کامشا ئەوەڵجار گیٛڵوٙ و زەڕەکەی شاروٙوە، دەسەی یەکەم دەس کەرا بە شارتەیۆ و گێڵای چیٛرو گۆرەوەکارە،مەشوٙ کەسێ شارەزا و چنە زان گیٛڵوٙ زەڕەکەی شاروٙوە،کارێ گیٛڵوٙ کەم کەس ھەستش پەنە کەروٙ چکوٙ زەڕەکەش نیانەرە،دماو ئانەی تەمامیا، دەسەی دووەم دەس کەرا گیٛڵای شوٙنەو ئیٛستەیۆ زەڕەکەیرە چیرو گوٙرەوەکانە، مەشۆ فرە بە وردی و سەرنجدای گۆرەوەکا بەرز کەریۆ، (گوٙڵ و قت ) ،چی دە گوٙرەوانە متاوی دوویٛ گوٙڵی کەری،چنی ھەشت قتا، ئەگەر بزانی چکوٙ زەڕەکە شاریاناۆ و یەکەمجار واچی گوٙڵ، ئانە  دە خاڵیٛت پەی منویسیا،ئەگەر نەبۆ چیرشنە ،ئانە ماچا نەبەدڵ،گیٛڵی قتیٛ کەری،ھیشتای یەک گوٙڵ مەنەن، ئەگەر قت کەری و زەڕەکەچیٛرشەنە بوٙ ئانە ئی کایە دوٙڕنیش و گەمە ئینا دەسو دەسەی یەکەمیوە،ئەگەر گوٙڵی دوەمت کەرد و یەریٛ گوٙرەویٛ مەنیٛبا ئانە یەریٛ خاڵیٛت پەی منویسیاو گەمەکە ئیان دەسو ویٛتاوە (دەسەی دووەم) ، گەمەو گوٙرەوە بازی سەرو گرتەی سەڎ خاڵا بۆنە،ھەرکەس زوو سەد خاڵەکەش گرت ئانە بەردەنشۆ،دیارا گەمەکەیچ  پەی وەخت کوشتەی بەتایبەت شەوەو پایزی یام سەرو کەڵەشیٛرێ ،قەلێ،واردێ بەلەزەتی کریوٙ،ھەرکام گەمەنە  نەبەردشاوە ئانە زەڕو قەلو کەڵەشیٛرەکەی مڎاو پیٛوەرە موەراش،یانەو یۆ جە گەمە کەرەکانە وەشش کەرا و منیاش سەر، وەختێ وەش بە قسیٛ وەشیٛ واردەی بەرا تانیمەشەو ئینجا گرکەس بەلەمی تیٛرۆ گیٛڵوٙوە یانەو ویٛش.
  7. قەمچانی: ” ھەڵمەقوٙ ” ئی گەمە بەینو دوویٛ کەسا یام زیاتەرینە کریوٙ بە نوٙرە، بە پەنج تەوەنی گولانیٛ خڕیٛ کریوٙ،ئی گەمە فرەتەر ھنو کناچڵان،تا کوڕیٛ،وەلێ جارو بار بەتیٛکەڵیچ کەراش، ( یەکەو دووە یەرەو چوارە و دایە،زریزە ) کایەکی ئی گەمەینیٛ،یەکە یانی ھەر پەنج تەوەنەکەی دەستۆ بە زەریفی فڕە مڎەی تا پژگیا  و وەختو ورگیرتەیشانە یوە یوەی ورشا گێریوە ودەست نەگنۆ وەرو ئەویشا تەری، سوچیو گنی،گەمەکەت دەسۆ مسانا،  دەسکەلاو قەمچانەکا فڕە مڎەی سەرۆکوی و تەوەنێ ھوٙرگیٛری، سەرەمڕە کەریش تا گرد تەمامیا ،ئیتر نەمی دووە، دوەنە  دووەدووەی تەوەنەکا ورگیٛری،یەرو چوارە ھەرپاسە، وەلێ دایە جوٙرێ تەرا،دەست منیەرە و بە پەنجەگەورێت و دۆشاو لیٛسیٛ بەرێوە ۋەش کەری و قەمچانەکا ھەمدیس وەڵا کەریوە مەشۆ یوە یوەی تەوەنکا وەزی ئەودیمو بەرەو دەسەکەیت،یانی  دەس کەلاکەیت فرە مدەی ئاسمانەرەو تامێرە وار تەوەنێ وزی ئەودیمەرە،جاری چامنە ھەن تەوەنەی ئەخیرە خاس مەلوٙ پەودیمەرە، کەسەکەی تەر ماچۆ بدە متاوو بەرش باروە،ئەگەر تاواش ئانە گەمە گنوٙوە دەسو ئاڎیشا،ئەگەر نەتاواش،ئانە گەمەکە ھەر ئینا دەس وێشاوە وسەرە مڕە کەراش ھەتا ھازیشا بوٙ،دماو دایەی زریزە ھەن ھەرپیٛسەن یەکەی.
  8. پشکیلانی : گەمێوەن کوڕو کاڵ کەراش،چن کەسێ پیٛوەرە نیشارە و بە خڕی،(4-6) کەسیٛ با ،دەسەبەشی کەرا بە دوویٛ دەسیٛ،دماو ریٛککەوتەیشا کێ وەڵیٛنە دەس  پەنەکەروٙ، مورێوە یان زەڕی گولانە ،یام چێوێ تەر  شاراوە دلێ  ھەردوی دەساشانە، وەختو شارتەیۆ ھەردووی دەسیٛشا بەرا پەی پەشتەو مازیشا تا جوان ومەحکەم مورەکیٛ وزا دلیٛ لەپو دەسیشاو ئینجا دەسیٛش قوجنوٙ،ماروٙشا وەرۆ و ماچا بزاندێ ئینا کام دەسەنە،ئیتر دەسەی دووەم گێلاو بە زەڼی میٛزاشۆ، ئەگەر ئەوەڵجار ئیستەشاوە ئانە گەمەکە گنوٙوە دەسو ئاڎیشا،ئەر نەئیستەشاوە ھەر لاو دەسەکەی تەریوە مەنوٙوە،ئی گەمە تەنیا یەک جار ورچنییەش گەرەکا پەی ئیستەیۆ.
  9. ھەزبە بیٛساحیبیٛ: بە دوویٛ دەسیٛ جە گەمەکەرا ملوٙ ڕاوە، دماو قیل کەردەیو دەسەبەشی دەسیوەشا بارە یانی ویشا کوڕ کەراوە بەشێوازو بازنێوە،و دەسەکەی تەر ملا کۆڵیٛشاو وەزارە و ھەرکەس وەختێ وەزوٙرە لەقێ مڎۆ ئانەی کە لوان کۆڵیٛش،ئەر پەردەچیوشا ئیٛدیچیٛ ھوٙرگیٛڵاوە شەقێ شانا ئەگەر وەرشا گنوٙ ئان ئیتر  مەشۆ بەیا بارەو ئەوێ تەر پڕا کۆڵیٛشا، ئی گەمە وریایو گورجو گوٙڵی فرەش گەرەکا،چون وەختو وەستەیرەی کۆلیٛوە ئەر کرژ نەبی شەقێت گنوٙ و بیرە.
  10. ھەزبە ساحیبداریٛ: ھەرپیٛسەن گەمەی وەڵینی وەلێ ئیجار یوٙ جە گەمەکەرەکا بوٙ بە ساحیبو دەسەکەو وێش پاریٛزنوٙشا مێ دەورشارە و نمازوٙ ھیچ کەس جە دەسەکەی تەری پڕوٙ کۆڵیٛشا، ئانە ھەکە پاریٛزنۆشا  بیٛبینێ بەسۆ دەسشۆو  سەرەکەی تەرش دراین دەسو ئەویشاتەری کە بییٛنێرە،ئیتر بیٛبینەکە تا کۆگە یاووٙ ھەر ئانە مسافە تاووٙ بلوٙ (2-3 ) مەتریٛ، بەشەقی نمازۆ کەس سوارو کوٙڵیٛشا بوٙ، ئەر سواریچ بیێ دەسەلاتش نیا،تا ملۆ لاو ئەویشاوە  ئیٛڎ ھەمدیسان وەزۆرەو ملوٙ دور گنوٙوە.
  11. خیٛتانەو شەقا:کۆمەلێ گەنجیٛ ملا دەشتە بەتایبەت پایزو زمسانو وەھارەنە،زەمین سەوزو نەرم بوٙ، مەشۆ پەنج کەسێ زیاتەر با، بازنێوە گەورە کیٛشا  سەرو زەمینەکەیۆ ،بەپاو ڕیٛک کەوتەی ویٛشا ،کەسێوەشا ملۆ دلیٛ خەتەکیٛ “بازنەکەی” و چەمیٛش بە بیبینەکەیش بەسا، ئیر ئانیٛ بەری ملا پەیش ھەرکەس بتاووٙ شەقیش مڎوٙ چوٙری،ڕەنگا شەقیٛ فریٛش وەر گنا، وەلێ کابرای چەم بسیا ئادیچ شەقیٛ شانوٙ، وەرو ھەرکامی گنوٙ،ئانە ئیتر ئازاد بۆنەوە ئەوی تەر مێ یاگیٛش دلیٛ خیٛتەو شەقەکا،پی جوٙرە گەمەکە  سەرەمڕە بوٙنەوە  ھەرکس بە پاو وریاییو ئازایی ویش بەشەش جە شەقا وەر گنوٙ.
  12. کوٙتە کوٙتە: گەمیوە قەدیمین،ئاڼە من ویرم بێ شەویٛنە کریوٙ،شەوە و ھامن و وەھاری،کۆمەڵێ گەنجیٛ کە حەوت کەسیٛ زیاتەر با،پیوەرە پیٛسەو ئەڵقیٛ زەنجیری شۆنەو یوٙیرە ڕیز بەسا و دەسیٛ وزا سەرو شانەو یۆترینی، گیٛڵا دەورو کەسیوەرە ،بەحساب مەشخوڵ و ھەرمانو کارین،ئانێ کە دەورشەرە خوٙلیٛ وەرا پەنەش ماچا کوٙتە کوٙتە چیٛش کەری،ئاڎیچ ماچوٙ “پیکوڵی چنو”  ئیڎیچیٛ ماچا وی وی وی…. سەرە مڕە ماچا،کۆتە کۆتە چیٛش کەری ،ئادیچ ماچوٙ”پەڕۆ گوویٛ شیٛخی شوٙروو”  ئیڎیچیٛ ماچا بەخ بەخ بەخ….. ئیتر پی جۆرە خولێ وەرا  ھەرجارێ چیٛوێ ماچا،  کۆمەلێ قسێ و واتیلیٛ تەرێ ماچا ھەتا مانیا ، ناکاوێنە ماچا کۆتە کۆتە چێش کەری، کوٙتە ماچوٙ جلیٛ فڵانە کەسی شوٙرو،کە پیێوە فەقیرا ،ئیدیچیٛ ماچا ،تف تف تف، ئیتر کابرا ھەرمانەکیشنە ورمێزۆوە پەیشا ،ھەرکامش گیٛرت کوچێ کوشوٙشو ئینجا وزوٙش  یاگەکیش و گەمەکە سەرەمڕە دەس پەنە کەروٙوە.
  13. خەتخەتانی: گەمێوە کناچڵانەن،ھەمیشە کناچێ ئی گەمەیە کەرا،دوویٛ جۆریٛش ھەن.
  14. یانەقوٙڵیٛ: گەمیوە تایبەتا بە کناچڵا، ھەرپاسە کوڕیٛ گولانیٛچ بەشداری کەرا ،یانیوە گولانە وەش کەرا پەی ویٛشاو ھەرچی دەس گنوٙ ڕازناشۆ ،بەخیاڵو وێشا گەوریٛ بیێنی و لوێنێ یانەو ویٛشا یانەڎاری کەرا.
  15. ھەڕە کلیٛ: تایبەت بە زاڕۆڵا “کناچەو کوڕ “ھەریاگێ ئاوی بوٙنەو خاکەکەش وردو خاس بوٙ و ڕیٛزیٛش نەبا چنە، یەکسەر دەس کەرا بە ھەڕەکلی، گرد چێوێش چنە وەشکەرا،یانە،ئارگا،رەسمو ئاژەلو گیاندارا.
  16. ھەلوک مەلوک (ھەلوکانی): گەمیوەن لادەگاو شارەنە کەراش، چن زاڕوٙڵێوە با بەدویٛ دەسیٛوە دمای ڕێک کەوتەیشا دەسیوەشا بۆ بە بەگ و دەس کەروٙ بەگەمە، ھەلوکمەلوک  ئەوەجەت بە(دارێ،یام  توڵە ھەنارێ سافەو قایمە،چنی چۆڵکیٛ گولانەی یەسێ بوٙ “ھەلوکە”) چۆڵکە یام چۆکڵەکەی منیە سەرو دویٛ تەوەناوە  داردەسەکەی کەری چیرو چۆڵکەکەیرە ھەتا ھیٛزت بوٙ فڕەش مدەی،چکۆ کەوتەرە ،بە دارە دەسەکەی پیمیش و ماچی ئاننە خالێم ھەنی،چاگەیچۆ ھەمدیسان مڎەیۆ ئەو ھەلوکەکێ و تا چنی تەر بەریش بۆ بە خاڵیٛ پەیت، ئیجاریچ پاسە کەری بە سەرە مڕە، وەلێ دەسەکەی تەر وەرانوەرتۆ مدرێنیٛ، ئەگەر وەختێ ھەلوکەکەت شانا گێرتەشاوە ئانە  تۆ گەمەکەی جە دەس مدەی (دوٙرنیش) و  ئاڎیٛ مەیا سەرو شاریو  دەس بەگەمە کەرا، پیجوٙرە ھەتا ھازیشا بۆ گەمەکەرا.
  17. یاری تاقیلە: ئی گەمەیچە یوٙ تەرا جەگەما کا لادەگای،ھەرپاسە دلیٛ وانگاکانە کریوٙ،ھەتا یاری چیەکیٛ فریٛ با خاستەرا،مەشوٙ دە کەسیٛ ھەتا ویس کەسێ با یام زیاتەریچ، گرد بەشیٛوەو بازنیوە جنچکیٛ مڎا ، کەسێ گیٛڵوٙ دەورشارە بەڕەمای و تاقیلێوەش ئینا پەنە، وزوٙش پەشتەو یوٙ جە نیشتەیرەکا ئەگەر ھەتا خولێ تەمامنوٙ و بێوە یاگیٛ ویٛش کابرای نیشتەیرە نەزنابۆش بە ئانەی کە تاقیلەکیٛ ئینا پەشتیشۆ ،ئانە مەشوٙ سوڕێ بە کوٙڵیٛ گیٛڵنوٙش دەورو بازنەو نیشتەیرەکەیشارە و دمایی گەمەکە سەرەمڕەن، وەلێ ئەگەر بزانۆ تاقیلەکێ وزیێنە پەشتیش ئانە یەکسەر ورزۆوە ڕەموٙ شۆنەو کابرایرە ،ئەگەر گیٛرتش ئانە سواری وەرۆ بەکوٙڵیٛش، ئەگەر نەگرتش کابرا پەو وێش نیشوٙرەو ئیٛڎ بەردەوام بۆنە جە گەمەکەی و تاقیلیٛ منیوٙرە پەشتەو ڕەفیقەکاشنە،پێ جوٙرە کیەکیٛ سەرەمڕەنە ھەتا مانیا.
  18. ووشتر چەمچە: گەمێوە قەڎیمین،ئەوسا شەوگارو پایزینە کریان، کەسێ ویٛش کەروٙ بە وشتر و دوێ چەمچیٛ دارینی کەروٙ گوٙشێ پەی وێشو مازیش بە جلەشڕیٛ قۆقز کەرۆ، ئی گەمە پەی تەرسنای و شۆخی کەردەی بیەن،وەختێ میٛمانێ یام کەسێ تازە مێ چوەر پەی دلیٛ ھۆدەکەی وشتر چەمچەکە مێ پیٛوایشۆ ،کابرایچ  چڵاکیوٙرەو پڵمیٛزیۆوە دما ،ماچوٙ ئی دەعبا چیٛشبی ئاما ڕوەمۆ، ئیتر شەوگارو پایزی پاسە بەرا سەر.
  19. تەڵەو ڕواس: گەمێوە قەڎیمین،بەینو دوێ کەسانە کریوٙ و چن کەسێ تەر تەماشەشا کەرا،بەحساب کەسێوەشا ویٛش کەروٙ  تەڵەو  ئەوی تەریچ بوٙ بەڕواسەو تەڵە گیٛروٙش، ئیتر ڕواسەکێ تەقەلا کەرۆ کە ویٛش ڕنۆرە پۆ تەڵەکەیۆ و تەڵەکیچ ویش ھێقم تەر کەرۆوە نمازۆ ڕواسەکیٛ وەرەبوٙ چیٛرو چنگاشەنە،ئاڵنگاریٛ یۆترینی باوە ،ھەرکام  ھەرەکەتش زیاتەر بۆ ئانە بەردەنشۆ،یانی ئەگەر ڕواسەکیٛ وێش ئازاد کەروٙ  ئانە بەردەنشۆ،یام تەڵەکە نازۆ ڕەواسەکیٛ بەر بشوٙ چیٛرو دەساشەنە،ئانە ئاڎ بەردەنشۆ، ھەتا ھازیشا بوٙ  بەردەوامینیٛ،ئی گەمە چن جارێ  کەراش ،ھەرکەس ھازو ھەرەکەتش بوٙ ویش تاقی کەروٙوە.
  20. تاقڵە بوٙڵینە: تاقلە بوٙڵینە گەمیوە ھەرزەکاران،گەنجانەن، جە دارو میکۆڵی وەشکریوٙ، توڵێ زەریفە ماری تۆکڵەکەیش ماڵیرە ( یانی پێسەو سۆندەیش سەرمێ ) و دارەکەو دلێش لابەرا، دارەکەی وزیۆ دلێ و یاگێ ویش، ،لتە چۆڵکی یام داریٛ وزی دلێ  تۆکڵەکەیو تەقنیشا ،تەشک و شیوەش پێسەنە پەمپی.
  21. ڤڕڤڕە: گەمێوە زاڕۆلانەن ،چۆکڵێ گولانە ئینە و گولکەو دەسی ماری پاک و سافش کەری ،دلیٛراسەنە لەلەش کەری،ئینجا (بەن) ێ  ماری مەترێ زیاتەر دریٛژ بۆ، بەنەکەی دلێراسەنە بەسی چۆڵکەکەیۆ و لکەش مڎەی، ئیتر بەدەس وێت واش مڎەی  دما تەر نەمی کێشتەی بەھەردودەسێت ئیسەرو ئەوسەرو بەنەکەی کەری ھەردوی گلکە گەورێتەرە یام دەستەرە،ئیر کێشەو دەست کرژ و خاو کەریوە ،ڤڕڤڕەکەت نەمۆ خولیایۆ و ڤڕە ڤڕ کەرۆ بەدلو وێما،  ھەرپاسە متاومیٛ بە “سەرە کوٙکە،سەرو نوٙشابەی) جوٙرێ تە ڤڕڤڕە دروس کەری.
  22. مورانی: گەمێوە کناچلانەن،بە موریٛ گەمەکەرا ،چاڵێ گولانی ورکەنا و دوری نیم مەتر یام زیاتەریوە بە گلکە تیلە کەرا و موریٛ وزا دلیٛ چاڵەکیٛ، وەڵێنە  بەگو پاش دیاری کەرا ،ئینجا تیلە کەرا  ھەرکام مورێ وزوٙ دلیٛ چاڵەکیٛ ئانە ئەوی تەر مورێ مڎۆ پێڎی.
  23. گوٙڵ گوٙڵانی: “فوتباڵ “ئی گەمە چی دمایۆ پەیدا بی ،نامێما نیان گوٙڵگوٙڵانی،یانی گەمە پەتوٙپەکیٛ کەرمیٛ و گوٙڵیٛ کەرمی، وەرو سەختی ھەورامانی و نەبیەی زەمینی باھیٛرو تەختی کەمتەر ئی گەمە کریان وەلێ بازی دەگێچ بیٛنی مەیدانو گەمەیشا بیٛ و بە ئاسانی گوٙڵ گوٙلانی کەرینی،من فرە سەرو ئی گەمەیە مەلو چون ئیسا گرکەس جە یاساو ڕیٛساکاش مزانوٙو گەمێوە جیھانین.
  24. شەبەکە: ئیدیچ گەمێوی تەرا کە بە تۆپە کریوٙ ( تۆپەو دەسی) والی باڵ،فرەو دەگاکا ھەورامانی مەجالشا بیەن و ئی گەمەشا کەردەن،متاومێ واچمیٛ گەمێوە تازە بیەن،فرە سەرش مەلو چون ئی گەمە ئیسا برەوش ھەنو گەمێوە جیھانین گرکەس وینوٙش ،فرێوە جە گەنجا ئی گەمەیە کەرا.
  25. غارغارانی: ئەوساو لادەگای،بە نونگەو ئانەی فرەو خەڵکی ساحیبو ( ھەسەریٛ و ھەری ) بیەن،پۆکای جارو بار ئەگەر مەجالێ ھوٙرکەوتەبوٙ ،ساحیب ئاژەڵەکیٛ پەی ئانەی خاسی و خراپی ھەسەرەکا یام ھەرەکاشا بەر وزا و  ھەم تەوانایی وێشا وزا ڕووە گجار غارغارانیشا کەردیٛنە بە باربەرەکاشا، ھەم وەختێ وەششا گوزەرنان و پەی شا بەر کەوتەن ھەکە کامە سوار چالاکو بەتوانان و کامە باربەریچ بەقوەتو ھازیش فریٛنە، ئی گەمە وردەوردەی گەشەش کەردەن و ئیسا تاومیٛ واچمیٛ گەمێوە جیھانین چندەھا جوٙریٛ غارغارانی ئەسپی ھەنیٛ، سەرچەمەکش جە غارغارانەو لادەگایوٙ ھوٙر گیریان.
  26. خشکیلیٛ یام خشکیلانیٛ: خزوٙڵکیٛ ،خشکیلی ھەم سەرو ۋەرۋیٛوە کریێنە  و ھەم سەرو زەمینیوە، زمسانی یام وەھاری کە واران واریٛ ،فرەو دەگاکا ھوٙرامانی زاڕوٙڵیٛ و ھەرزەکاریٛ یاگیٛ تایبەتەشا بیٛ پەی خشکیلی، یاگەکێ مەشیا نەرمەو لیٛژەو سەرەوچیٛرە بیێ، بیٛ تەوەنە بیێ، ئیتر سەرو گیوای تەڕیوە یام بە ئاوی یام گمیٛز یاگە خشکیلەکیٛ تەڕە کەریٛڼیٛو  سەرو یەک قاچی یام ھەردوی قاچا ویٛشا دیٛنیٛرە ،ئیتر یاگەکیشا وەشە بێ و دیارەبیٛ پۆ کەشەکەیۆ،گردو دەگێ زانیٛ ئانە یاگە خشکیلەن،جاری چامنەبیٛ چیوێ وزیٛنێ چیٛرشاو  وێشا خزنیٛنێ پەی واری، خشکیلی سەرو زەمینی ئەوپەڕەکەش (30-40) مەتریٛ دریٛژە بیٛ چون کەشەنە ھەر ئاڼە ویار بیٛ، و چن دانە خشکیلێوە پالو یوٙترینینە بیٛنیٛ. خشکیلی سەرو وەرویچ ھەر پاسە بیەن،وەلێ مەشۆ وەروەکێ پتەوەو ڕەقە بوٙ ھەتا بتاوی سەرشەرە خزی.
  27. وەیو و زەما: دوویٛ دەسیٛ دماو قیل کەردەی و دەسە بەشی وێشا نامێ منیا “یانەو زەمای” و یانەو وەیویٛ” وەلێنە دەسەو یانەو وەیویٛ ڕەما پەی ئایاگێ ھەکە دیاریە کریێنە (شار)  ئینجا یەکسەر یانەو زەمای ڕەماشۆنیشارە،ئەگەر گێرتیشاوە ئانە ماچا وەیوەما گرتەو ……. ھەرمانەو وێما کەردەما، ئیتر چەو سەرۆ دەسەو یانەو زەمای گیٛرا کوٙلیٛ ماراشاوە، وەلێ ئەگەر نەگرتیٛشا،،ئانە چەوسەرۆ  یانەو وەیویٛ گیرا کۆڵیٛوەو ماراشاوە.
  28. بانتلیر ھۆرگرتەی: ھەرزەکاریٛ دەگاو گوڵپی جاران دوور ئیسەی،وەختێ گلیٛریٛ بیٛنی لویٛنی سەرو بانو مزگی یام بانو بازارا ،بانتلیرێ گەورەشا بێ ،بەنۆرە بەرزش کەرێنی،کەم کەس تاوێ بەرزش کەروٙوە،بڕێ جارێ جیاتی بەرزکەردەیۆ نیێنیشۆ قننیٛ،یانی ھورش ئیٛزنیٛنێ، یام لویٛنیٛ ھنو بانێ تەری بەرز کەریٛنیٛوە،ھەرکەس تاوێش تا نیم قەڎ بەرزش کەروٙوە  بیٛ بەیەکەم، بەھەردوی دەسیٛش دەس کەریٛنێ ھەردووی وڵەو جەنجەڕەکەیرەو بەرزش کەریٛنێ، ئیسا گەمەو بەر زکەردەیۆ ئاسنی گەمێ جیھانین پیٛسەنە گەمەو بانتلیر بەرز کەردەیۆ.
  29. گوڼنەڵانی : زمسانو ئەوساو ھەورامانی سەخت و دریٛژ بیٛ، وەروەی فریٛ واریٛ،دماو وەرو ماڵای زاڕوٙ و گەنج و ھەرزەکار و ژەن و پیا ،گرکەس دەس کەریٛنیٛ بە گونەڵانی، دەسە بەش کەریٛنیٛ بە دویٛ دەسیٛ گەمە کەریٛنیٛ جارو باریچ دوێ کەسیٛ، بە دەس وەروە خڕەو تڼە کەریٛنیٛ و شانیٛنیٛش پەی یۆترینی،ھەرکەس دەسش راس بیێ ئانە وەرانوەرەکەیش چن جارێ پیٛکیٛ.
  30. شیٛرە وەروینە: دماو ئانەی ۋەرۋێ فریٛ واریٛ زاڕۆڵیٛ رەسمو شێرە وەروینە یان رەسمو زاڕۆڵەی یان گیانەوەرێ تەری کەریٛنیٛ، چەمو دەسو گر چیٛوش پەی کەریٛنیٛ، ئیسایچ ئی گەمە سەرەمڕە ھەن وەختو زمسان و وەرویٛنە.
  31. ھەرەسەو وەرویٛ : گەنجەکی لویٛنیٛ پەی سەرو کەشەکا توٙپەلێ وەروە تل دیٛنیٛ وردە وردەی  وەروەش پۆ لکیٛ و گەوریٛ بیٛ ئننەو ھەرەسێ ئیتر تلەش کەریٛنیٛوە .
  32. هەتوٙڵ مەتوٙڵ: دووێ تا چوار زاڕۆڵیٛ یام زیاتەر پاڵو یۆترینینە نیشیٛنیٛرە و گرد قاچیٛ کێشیٛنیٛرە، دما ئانەی ڕیٛکیٛ گنیٛنیٛ کە یوٙشا بۆ بە بەگ و دەس کەرۆ بە گەمەکەی،دەس پەنە کەریٛنیٛ،بە دەسێوەش ماڵیٛ گردو قاچ و زەنگوڵو برادەرکاشەرە بەڕیز و واچیٛ” ھەتوٙڵ مەتوٙڵ کەتانە…زەردو سورو شەمامە…قۆتەرە قنجیٛ..بابا لنجیٛ…سڵیٛمان قاڕە….دەنگی زاڕە….چوٙپی کیٛشە ..پا ورکیٛشە” دماجار دەسش کەوتێ ملو زەنگوٙلو ھەرکسیشاو واتێش پا ورکیٛشە،،ئانە ئیتر پاش ورکیٛشیٛوە، پی جوٙرە وردە وردەی گرد پاشا  ورکیٛشیٛنێوە ،دماو ئانەی ھەمدیسان نەمیٛنێوە وەنە، ئی گەمە فرەتەر زمسانیٛنە بیٛو دلیٛ یانەینە کەریٛنیٛش.
  33. زوٙرانی : زۆران بازی بەینو زاڕۆڵا ،گەنجا، ھەرزەکارانە کرییٛ،دویٛ کەسیٛ پەی بەر وستەی تەواناییو  قەوەتیشا زوٙرانی گیٛرا،دیارا زوٙرانبازیچ یاساو ڕیٛساو ویٛش بیٛ، ھەردوی کەسیٛ وەرانوەرو یوٙی مدریٛنیٛ و ئینجا دەسیٛ ورپیٛکیٛنیٛ چەپوو ڕاس ئەو یوٙترینی،پیٛوەرە زوٙر کەریٛنیٛ تا یوٙشا ئەوی تەری بڎوٙ زەمین، پیٛسە واتما نمە بوٙ فیٛڵیٛ کریا وەخو زوٙرانەکیٛنە .
  34. ھەلەق مەلەق:گەمەو زاڕوٙڵا و گەنجا بیٛ،دارێوە درێژی ھیٛقم پەنج مەتریٛ زیاتەر بۆ یام کەمتەر،سەرو یاگێوە بەرزیوە گیرش کەریٛنیٛ،ئیدیمو ئەو دیمش ھاڵی،تەوەنێ گەوریٛ یام دیواریٛ نزم،یام پیرە دارێ وشک، دوویٛ کەسیٛ لویٛنیٛ ئیسەرو ئەوسەرو دارەکەی،ئیتر بەنۆرە بەرزو نزمیٛ بیٛنیٛوە،لویٛنیٛ عاسمانەرەو کەیف وشۆخی کەریٛنیٛ،ھەتا ھازیشا چنە بیێ ھەلەقو مەلەق کەریٛنیٛ.
  35. دیلانیٛ و حەیلانیٛ: جاران وەختێ وەریٛسە وەشەکریێ(گیٛرتەیوٙ) بە پەژم و بەن، ئەوەڵجار ئەشیا کیٛشمان دریێ ،ئیر بەریٛنمیٛش پۆ لەقو تفێوە کیٛشیٛنمیش دار و تا وار شوٙڕەش کەریٛنمێوە لکێش دیٛڼمیٛ وەنە، ئەگەر بیێ دوٙشەکڵێوە یام پارچە نمەڎێ وزێنمی چێرو قڼیٛما تا وەریٛسەکیٛ نەبڕوٙشەرە نیشیٛنمێرەو کەسێ بۆقەما نیێ چۆ تا زەریف ئامێنمێ تەلیٛ،ھەتا تیٛر وەریٛنمی ئیٛنمی و لویٛنمی، جۆری تەر دیلانی بیٛ  دلیٛشنە بە ورستەیۆ مدریٛنیٛ، یام جنجکیٛ بیٛ ئیتر ئەوەجەت نەبیٛ کەسێ بۆقەت بنیوٙ چۆ،ویٛت بە ورئیستەیو نیشتەیرەی وردە وردەی ئیٛنیوە تەلیٛ بە مەیلو ویٛت ئیٛنی ولویٛنی،ھەتا ھازیت بیێ.
  36. وەریٛس کێشتەی: ئی گەمە خەڵکی گەورەو ھەرزەکار کەروٙش، دوویٛ تاقمیٛ ئی سەرو ئەوسەرو وەریٛسەکیٛ گیٛراو ،ھەر یوٙ پەی لاو ویٛش کیٛشوٙش، ھەرکام قەوەتیٛ با ئەویشا تەری کیٛشا،ئیتر بوٙ بە گاڵەو ھەرا ھەرا خوەو قلە قل،چن جاریٛ گەمەکی کەراوە تا ھازیشا بۆ.
  37. حەوت تەوەنە: گەمێوە زاڕۆڵانەن، حەوت تەوەنی پیٛسە قەلاتێوە گولانیٛ منیاوە ،دەسە بەش کەرا با بە دوویٛ دەسیٛوە، ڕیٛکیٛ گنا کامشا وەڵیٛنە نەمۆ وەنە، دەسەی یەکەم توٙپەکیٛ شانا پەی حەوت تەوەنەکەی کە پیٛسە قەلاتێوە گولانیٛ نریانوٙ، جەدوری چن مەترێوە، وەختی تەوەنەکا پێکۆ گرد داریاوە و پژگیا، ئیتر دەسەو تۆپشانی پژگیا دورێ گناوە نەوەک دەسەکەی تەر بە توٙپەکی پیٛکوٙشا،دەسەی دوەم توٙپەکیٛ گیرا و ڕەماشوٙنەو دەسەی یەکەمیرە ئەگەر یوٙیشا پیٛکوٙ ئانە سوٙچوٙ گەمەنە  قت بوٙ،چی وەختەنە دەسەی یەکەم یوٙشا ڕەموٙ لاو حەوت تەوەنەکەیۆ و تەقەلا کەروٙ ھەمدیسان بنیوٙشاوە، ئەگەر تاواشا بنیوٙشاوە خیٛرا،ئانە ھەمدیسان بەردەنشاوە و سوڕێ تەر گەمە کەراوە، وەلێ ئەگەر نەتاواشا و نەپەردەچیاشا قەڵاتیٛ تەوەنەکا بنیاوە و دەسەی دوەمی ناست و گردشا پیٛکیێ ،ئانە گەمە گنۆ دەسو ئەویشا.
  38. مازیە ڕەقیٛ: دوویٛ کەسیٛ ئی گەمەیە کەرا، ھەردوی بەنۆرە یۆترینی پەشتیرە مازی مڎۆ ملو برادەرەکەیشەرە ،مەسافێ بە کوٙڵیٛ بەرۆش ،چەو سەروٙ بە پێچەوانە ئەوی تەر ویٛش مڎۆ ملو برادەرکەیشەرە مارۆشۆ ماچا ( مازیە ڕەقیٛ پشتم تەقی،،سابونی ڕەقی)،ئیتر چن جارێ و چن کەسێ پی جۆرە یۆترینی گیٛرا کۆڵیٛوە بە پەشتیرە.
  39. ئاڵنجیٛ و کوٙڵنجیٛ: ھە رپیٛسەن مازیە ڕەقیٛ وەلێ ئێڎ یاگیٛ وێتە نە مەجمی ،بەنۆرەی یۆترینی ھۆرگێرا پەشتاو پەشتی ھەم کۆڵنجێچ تەقا و ھەم  بەیازێچ ماچا (ئاڵنجیٛ و کوٙلنجیٛ..ئەوڕەحمانەو دیٛ خونچێ.. تاتەت کوٙلوان..  لوانەرە شارەزوور….چیٛش ماروٙ،،،برنجی سوور…ئینجا وەزەرە وەزەرە پاپالە سور  ،تاتەت ئینا شارەزوور،،،ئییر بە شۆخی وەخت بەردەی سەری  ئەپۆێسە بڕێ قسیٛ تەریٛ کریانی.
  40. تەوەن شانای: تەوەن شانای یام تەوەن یاوانای زاڕۆڵی و گەنجیٛ کەریٛنیٛش تەوەنی گولانیٛ پەڕەدەسیٛ یام دیٛڵیٛ، شانیٛنیٛ ھەرکام فرە تەر یاونێش ئانە بێ بەیەکەم، جوٙرێ تەر تەوەن یاونای بیٛ وەلێ بەتەوەنی گەوریٛ ھەرزەکاریٛ کەریٛنیٛش،تەوەنێ  یەک کیلۆی یام زیاتەر بەیەک دەس فڕە دیٛنیٛ ھەر کەس فرتەر یاونێش ئانە بیٛ بەیەکەم، ئیسا ئی گەمە جیھانین پەنەش ماجا فڕەدای قورسایی کە کوتە ئاسنیٛ خڕا فرەش مڎا .
  41. تەوەن تل کەردەیۆ: ئەوسا زاڕۆڵیٛ و گەنجیٛ لویٛنیٛ پەی سەرو کەشاکا تەوەنی تلیٛ کەریٛنێوە،واچیٛنیٛ ھەرکامما تەوەنەکیٛش فرەتەر بلوٙرە وار،تەوەنەکیٛ ئەوەڵجار یەواش لویٛنیٛ ئینجا ئیٛنێوە گوژمی و بەرزیٛ بیٛنیٛوە و لاقوٙریٛ زلیٛ و کرژیٛ سەرەچیٛریٛ بیٛنیٛوە، ئی گەمە وەھاریٛنە چنی لوای کەشەنە و خەڵکو دەگێ کرییٛ.
  42. مەلیٛ: خەڵکو لادەگا کا ھەورامانی دلیٛ ھەسارەو ئاویٛنە یام دلیٛ دەرەو ڕۆخانەکانە فێرو مەلەکەردەی بیٛنێ،چن جۆرێ مەلیٛ ھەنە( قڕواقە مەلیٛ یانی پیٛسە قرواقیٛ قاچو دەس جوڵنی، کە مەلیٛ ئاساییەش ماچمیٛ، پەشتە مەلیٛ،گنی پەشتیرەو دەسوقاچت جوڵنی و مەلیٛ کەری، گاوە مەلیٛ یام باڵە مەلیٛ،دەسیٛت یوە یوەی جوڵنی ، چراوکیلیٛ یانی چیٛرو ئاوەکیٛرە مەلیٛ کەری، بەلەمی یانی سەرو ئاوەکیٛوە پیٛسە بەلەمی تەنیا دەسیٛ جوڵنی و وردە وردەی ملی )،مەلیٛ وەرزشێ سود مەنڎا پەی بەڎەنی.
  43. ئاوەپژگالی: لوێنمی دلێ ھەساریٛ و مەلێ کەرینمیٛ ،جارو باریچ دووەکەس دوەکە یان بە دەسەبەش  یەرێ یان دوو بەدوو  ئاوی پژگنێنمی ئەو یۆترینی   بە دەس  دینی سەرو ئاوەو ھەسارەکی و پژگیی ئەو دڵێ چەماو چرو جەمو ڕەفیقەکەیما،، ھەەرکس ئازا بێی و زوزو دەسش ئامێوە  ماڵێ دڵێ چەماشەرەو  نیمە کۆرش کەرێ و  بەزیێی.
  44. مەچەک ماڕای: دەس ماڕایۆ ،گەمێوەن بەین و دوویٛ کەسانە کریۆ وەرانوەرو یۆی نیشارە دەسو راسی مڎا دەسو یوٙیۆ و نێرەژنەشا گیر کەرا زەمینی یام سەرو میٛزێوە،ئیتر کەسێ بوٙ بە دادوەر تەماشەشا کەرۆ تا فیٛڵیٛ نەکەرا، ھەرکامشا قەوەت بوٙ دەسو ئەوی تەری ماڕۆوە پەودیمەرە، ئی گەمە فرەو جاری دلیٛ چایخانەو قاوەخانەکانە کریان، سەرو چایی.
  45. یەرەڕیز: دوویٛ کەسیٛ ئی گەمەیە کەرا،چوارگۆشێ سەرو زەمینیۆ یام سەرو مقەبایێوە یام سەرو تەختێوە کێشا دلێراسەنە دوویٛ خەتیش مداوەنە دلیٛڕاسەنە پیٛسەو زائیدی،ئیتر ھەر یۆ یەرێ تەوەنی یام پێشە شێلانیٛ  منایارەو جوڵیا ،ھەر یوٙشا تەقەلا مڎوٙ ڕیز کەرۆ جە ئەنجامو جوڵنای تەوەناکانە، ھەر کەس یەرێجار سەرو یۆی ڕیزش کەرد ئانە سەرکۆتەن و دەسێ گەمەکەی تەما میۆ.
  46. نوٙڕیز: نۆتەوەنی بەکار ماری ،گەمیوەن دوێ کەسێ کەراش ھەڵبەت ھەرزەکارێ یام پیا، کەرۆش، کەمێ ئاڵۆزتەرا جە یەرە ڕیزی،ئیٛڎیچ  مەبەست ڕیز کەردەینو بەردەیۆن بە یەریٛ جار ڕیز کەردەی،ئیتر دەسیوە تەمامیوٙ و یوٙتەر نەماوەنە.
  47. داونزەڕیز: چی گەمەنە دوانزە تەوەنی گولانێ یام پیٛشیٛ بەکار ماری،گردش گەمەو ویرو ئاگاھی جوڵیاین،ئاخرکەش مەشۆ ڕیز کەری ،ئەگەر یەرێجار ڕیزت کەرد ئانە بەردەنتۆ.ھەر پیٛسەن نوٙڕیزی.
  48. دامە: گەمێوەن خەڵکی بەئاوەزو ژیر کەرۆش چون مەشۆ مەژگ بەکار باری، چوار گۆشیوە کێشی  ھەر لایوە کەریش ھەشت خانێوە یانی بۆ بە شەسو چوار خانیٛ گولانی پەی نیارەی (تەوەنەکا یام پیٛشەکا) ،ھەر یوٙ شانزە دننیٛ تەوەنی منایرە، ڕوو بەڕوو یۆترینی دامەکاشا جوڵنا،یۆترینی وەرا تا بلا  ئاخر خانەو دامە کەرا، ئی گەمە ئیسەیچ باوش ھەن وکریوٙ.
  49. دەمانچڵە: ئی گەمە  بە جۆریٛ کریٛڵ کریوٙ کە دلەکیٛش ھەرۆڵە بوٙ ،کریٛڵەکەی بە قنجی بەسی دارێوە مەترێ بوٙ(شووڵێ ھەنارینە،یام تووڵە) کوچێ قایمە بوٙ خاس مەحکەمش کەری، ئینجا پسمارێ ماری و بەسیش بەنێوە یام (گونجەنەی لاسق)  ئەوسەرو لاسیٛقەکەی بەسی دارەکەیۆ پەی ئانەی پێوە با و نەگنوٙرە، ئیتر باروتو شقارتیٛ ماری ڕیٛزنیرە دلیٛ کریٛڵەکەی  و پسمارەکیٛش وزینەوە بە گردو ھەرکەتیتۆ ماڵیش تەوەنەو دیوارێرە ئیتر یەک تەقەی زل کەروٙ،ئی گەمە زارۆڵێ کەراش و بۆ بە نونگەو قەڵس بیەو خەڵکی چون چڵاکنوٙشارە، ئیساتێ وەرو ئانەی مادەی ئاسن فرە بیەن تاوی سود جە جۆرەھا چیٛوی دلێ ھەرۆلیٛ کەری پەی ئی گەمەیە.
  50. حەسەنە لوولە ژەنە: گەمیوەن گەنجێ کەراش یانەنە، (4-5 ) کەسیٛ یام زیاتەر، دووێ کەسیشا ورزاوە، یۆشا بە دەس چەمێ ئەویشا گێرۆ ، ئەویٛچ نیشتیٛنیٛرە، یوە یوەی ورزاوە، دەسێ ماڵا سەرە چەم بەسیاکەیرە، ئانە ھەکە چەمیٛ کابرایش گرتیٛنێ ماچۆ (حەسەنە لوولە ژەنە،پیدەسەنە و پەودەسنە. خاتونە گەوریٛم ھەر ویٛشەنە) کیٛ بیٛ؟ ئەگەر زانش کێ بیٛ ئانە چەمێش وەر مڎوٙ و ئەوی تەر مێ یاگیٛش، ئەگەر نەزاناش ئانە یۆتەر مێ ماڵۆ سەرەشەرە،ئیتر پی جۆرە گەمەکە  سەرەمڕەن.
  51. ڕازو مەتەڵ و قسیٛ وەشێ: یۆتەر بێ جە سەر گەرمیەکا ئەوساو لادەگای،مەتەڵ ئاردەینە،و حکایەتی ولکڵەیو ،سەیادی و،کورەکەچەلەیو .ڕیوی دوگەو ،شەولەبانو ،ئایشەدەرگۆشێ،و چندەھای تەریچ، ھەر پاسە پەی زوان پاراوی چن ڕستێوە واچێنمێ سەرو یۆی پێسەو( چوٙتاش توٙ چ چوٙتاشێنی؟ قالاوە سیاوە سەرو کەلی جوەش نیا قنەمۆ قنەشنیا جوەمۆ، کلەک تەوەر، کاوڕە لاتەو پەشتەو بانی گیواش ناست پەی حەیوانی، جلی تەڕ لە رێوی لەر، مەڕی لەڕ لەلارێ ئەلەوەڕێ،و چندەھا سەرگەرمێێ تەریچ.
  52. فڕفڕوٙکە: پەی دروسکەردەی فڕ فڕوٙکەی ئەوەجەما بە درێوە چنی  کاخەزی و نەیجەی یام قالۆرەو تەماکۆی،پسمارێوەیچ، دماو ئانەی قالۆرەکەی یام نەیجەکەی لت کەری و یەسێوەش دەردەو ئێمە وەرۆ،پایزێنە قالۆرەکە لاو ئیمە فرەتەر دەسگنیٛ تا نەیجە، قالوٙرەکەی ور ئارینمی و بە باریکی ، ئیناج بە دریٛژی یەسێ ،ئینجا  دوویٛ پارجە کاخەزێ لاکێشەیی ئارینمیٛ بە ھەمیر لکنیٛنمیٛش ئیسەررو ئەوسەرو یەسە قالۆرەکەیرە، شۆنەو ئانەیرە دلیٛڕاسەو قالوٙرە پانیکلەکەینە وڵێ گولانێ کەرینمی و پسمارێش پۆ کویٛنمیٛ چوڵەکیٛرە،ئیتر بیٛنمیٛ ساحیب و فڕ فڕوٙکەی،یەکسەر ڕەمیٛڼمیٛ و فڕفڕۆکە دەس ماوە نەمیٛ خولیایۆ، زاروٙڵیٛ جەمیٛ بیٛڼمیٛ و گرد پیٛوەرە ڕەمیٛڼمیٛ تا بزانمیٛ ھنو کامیما خاس خولیوٙوە.
  53. کوٙلارە: بە کاخەزو ، کندر و نەیجەی باریک و زەمق دروس کریوٙ، ئیساتێ جۆرەھا کۆلاریٛ زەریفی ھەنیٛ بازارەنا متاوی بسانیشاو گەمەشا پەنە کەری.
  54. وەزیرو پاشا: گەمیوە بی یانەنە کەردەنشا، بە شقارتیٛ (کبریتە) ،چوار کەسێ نیشیٛنیٛرە، و شقارتێ ئارینیٛ ، ورش دیٛنیٛ،ئەگەر قنج مدرێرە ئانە یانی پاشا، ئەگەر سەرو لای ئانە بێ بەووەزیر،ئەگەر تەخت کەوتێ ئانە بێ بەدز،ھەڵبەت دیمێش، ئەودیمەکەیچش سۆفی بیٛ، شقارتەکێ وردیٛنیٛ،ھەر کەس بیٛ بە چیٛوێ،دمایی دزکەی بەریٛنیٛ لاو پاشای و سزاش دیٛنێ، بە گاڵتەو قلەو خوای دمایش ئیٛ.
  55. شەڕە تفەنگ: گەمیوە بی بە دار و چۆ و تەختە تفەنگی قەسالەین وەش کەرینمی و بێنمێ دوێ دەسێ (پێشمەرگەو جاش) تەقە کەرینمی ئەو یۆترینی، ئیتر پاسە نیشانە دینمی کە جاشەکێ کوشینێو پێشمەرگە سەرگنێ، بڕێ جاریچ بە سەرە تەنەکە  تەقە کەرینمی ئەو یۆترینی.
  56. سەیارە سەیارالی: ماشینی گولانە بە تەل وەش کەرینمی و بە سەرە کۆکی تایێش پەی وەش کەرینمی، بە تەل و تەنەکا ھێقمش کەرینمی، یان بە خلۆرتی تایەش پەی کەرینمی،، جاری چامنەیچ بێ  تەنیا بەتەل و خلۆرتەو کندری وەشش کەەرینمی و پەی بێتاقەتی خوڕێنمێش وەنە
  57. مامالە گیٛجیٛ: چن زاڕۆڵێ پێوەرە جەمێ بیٛنمی، گرکەس دەوو وێشەرە خولیوە تا گیجما واردێ و دمایی گەرکما بێ مدرمێ نەتواێنمی و سوڕینمیوە وگنێنمێ زەمین.
  58. گوٙشە پڕچنیٛ: فرەو جارا ھەرزەکارێ کۆ بێنێ و زاڕۆڵێ دەورشا دێنی،ئادیچێ پەی ویارای و وەخت کوشتەی چیوێ  واردەی (ساوی،چکلیت،نوقڵ..ھتد) فڕە دێنێ ئاسمانەرە  ھەرکەسی گرتێوە بەرێش پەی وێش،وەلێ دماو چێشی؟ گردو  ڕەفیقەکاش نیشێنێ ملشەرە و نەمێنێ گۆشیش ئەزیەتو گۆشاش دینی ،پاسەش سەرئی گۆشێش ئینە کێشێنێ حەیبەتینە نوقلەکەی فڕەدێ دلێ مشتیٛشەنە  ،یۆتەر بەریش، ھەمدیسان گنێنی شۆنەو ئادیچی ئەگەر گرتیشا گۆشێش بەرئارینی و ئەگەر نەگرتێشا پەیوێش ئازا بی و دورگنیوە چیوەکەی بەئیسراحەت وەرێ و  خۋێ بە رەفیقەکاش .

 

دما قسە: ئینە گردو “کیٛڵیٛ،گەمە،کەیە” کا نیا کەمن نویستیٛنی، بەدڵنیایۆ گەمیٛ تەریٛ ھەنێ کەمن نەژنەوتیٛنیٛ ی یاگەو دەگا کاتەرو ھەورامانینە کریا.

 

 

 

    د.ناجح گوڵپی  

                                                                         ھەڵەبجە   5/6/2017

                                                                 https://t.me/Drnajihgulpy                                                                      

 hewraman
Load More In گردین

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

حاجی ئه‌وله‌ سه‌ن و کناچه‌کیٛش 

حاجی ئه‌وله‌ سه‌ن و کناچه‌کیٛش  حاجی لای سه‌رینو دیوەخانینە هه‌رێژنه‌ش نیابێ سه‌رو دوێ سه‌…