یانە زوان زوانی ئه‌ڎایی ئامیانو یۆگرته‌ی نه‌ته‌وه‌یی

زوانی ئه‌ڎایی ئامیانو یۆگرته‌ی نه‌ته‌وه‌یی

65

زوانی ئه‌دایی ئامیانو یۆگرته‌ی نه‌ته‌وه‌یی

ره‌فعه‌ت مورادی
“كریڵ واچه‌: زوان، زاراوه‌، ( Elimination)، (Assimiliation) ، (Toleration)، (Protection)، (Promotion).

زوان یان زار چێشا :
زوان به‌شێوا جه‌ به‌شه‌كاو له‌شو ئینسانی كه‌ ئینا دلێ ده‌میه‌نه‌ و متاوم واچم مرۆف جه‌ ڕاو زوانیۆ وێش مژناسۆ به‌ وه‌راوه‌ره‌كاش‌و هه‌ر چا ڕایچۆ جه‌ تام و له‌زتوو دنیای ده‌ورو به‌رش یاڤۆنه‌؟ به‌مانا گردییه‌كێش زوان ئامرازێوا په‌ی ئه‌نه‌یاوا ‌و ئه‌نه‌ واناو دنیای ده‌وروبه‌ر‌و جیاكه‌رده‌یۆ ئیسانی جه‌ حه‌یوانی؟ نرخ ‌و قه‌درو قیمه‌توو ئینسانی جه‌ ڕاو زوانیۆ به‌رگنۆ؟ ئه‌گه‌ر زوان نه‌بۆ كه‌س مه‌تاڤۆ جه‌ هه‌ست و نه‌ستو وه‌راوه‌ره‌كه‌یش بیاڤۆنه‌؟ مرۆف چنی جه‌ ئه‌دابییه‌ی، زوانش گۆ كه‌رۆ ‌و پا زوانییه‌ كه‌ ئه‌دالێش لاونۆش و گۆرانییه‌ش په‌ی ماچۆ یان قسێش چنی كه‌رۆ خۆ گێرۆ و دنیاو ده‌وروبه‌ریش مژناسۆ، پیجۆره‌ زوانو ئه‌دای بۆ به‌ ئامیانو دروسبییه‌و ویر ‌و ئه‌نه‌یاواو زارۆڵه‌ی جه‌ ژیوگایش.
ئه‌گه‌ر ئی زارۆڵه‌ به‌ ته‌مامی یه‌كه‌م قۆناخو فێر بیه‌و زوانیش چێرو ده‌سو ئه‌دا و تاته‌و وێشۆ ته‌مامنۆ و جه‌ زوانو ئایشاوه‌ ده‌لاقه‌و دنیای تازه‌ش په‌ی كریۆوه‌، ئیتر مشێۆ پا زوانییه‌ گۆش كریۆ ‌و په‌ره‌ بدریۆ به‌ مه‌عریفه‌ و هۆش‌و ویریش‌و پانتایی یادگیرته‌یش وه‌ر فراوان كریۆ، ئه‌گینا پێچه‌وانه‌كه‌ش كاری خراپ كه‌رۆ سه‌رو ویر و هۆش و ئه‌نه‌یاوایش و جه‌ قافڵه‌و ویر ‌و ئه‌ندێشه‌ی دماش وزۆ ؟ چونكه‌ ئیتر ئاوه‌خته‌ پێسه‌نه‌ گوڵێو جه‌ ڕه‌گ و ریشه‌ وجه‌ ژیوگاشنه‌ به‌رش كێشی ‌و گه‌ره‌كت بۆ یاگێته‌ریه‌نه‌ بنیه‌یش؟ به‌ دڵنیاییۆ ئا گوڵه‌ هه‌رگیز پێسه‌ وێش سه‌وز مه‌بۆوه‌و و ڕه‌گ و ریشه‌ نمازۆره‌، ئه‌گه‌ریچ سه‌وز بۆ ئانه‌ وه‌رگه‌و هیچی مه‌گێرۆ و زه‌حمه‌ته‌كه‌یچت ئاوی به‌رۆش؟ چونكه‌ به‌ قه‌ولو وه‌ڵینان : گیواو سه‌رو ڕه‌گ و ریشه‌و وێشۆ سه‌وز بۆنه‌؟ ئینه‌ په‌یلواو ساده‌و منا په‌ی گرنگی زوانی ئه‌دایی؟
یۆنسكۆ ‌و زوانی ئه‌دایی :
یۆنسكۆ سه‌رو ئا باوڕیه‌نه‌ كه‌سێو خۆننه‌وار و ئه‌نه‌یاوان كه‌ به‌ زوانو وێش بنویسۆ ‌و وانۆوه‌ ‌و قسێش پنه‌كه‌رۆ، وه‌رو بایه‌خو زوانی ئه‌دایی، گردو ولاَتا، پانایچۆ كه‌ مافوو زوانی ئه‌دایی پاشێل كه‌را سوورێنێ سه‌رو زوانی ئه‌داییی و ڕوێچشا په‌ی ته‌رخان كه‌رده‌ن؟
ڕووسه‌كێ و فه‌ره‌نسیه‌كێ مه‌سه‌لێوه‌شا هه‌نه‌ ماچا: هه‌ركه‌س به‌ زوانو ئه‌دایی وێش قسێ نه‌كه‌رۆ ئانه‌ مشیۆ واچیش پنه‌ وه‌حشی؟ ئینه‌ نیشانه‌ مدۆ كه‌ زوان شوناسنامه‌و و قه‌واڵه‌و گرد نه‌ته‌وێوا؟ جه‌ دنیای پان و به‌رینو ئارۆینه‌ نزیكه‌و 9000 جۆرێ زوانێما هه‌ن به‌لاَم ته‌نیا دووه‌ سه‌د حكوومه‌تێشا هه‌نێ؟ ئه‌ی ماباقی كۆنێ و چێششا سه‌ر ئامان؟ هۆكارێ فرینێ په‌ی ئانه‌ی جوابو ئێ په‌رسا ده‌یمێوه‌، ڕه‌نگه‌ فره‌و ئی زوانا چێرو هێژموونوو زوانی بالاَده‌س یان نه‌ته‌وه‌ی بالاَده‌س یان زۆر و زۆرداری و بڕێ جاریچ بێ قابیله‌تی كه‌مینه‌ زوانییه‌كا؟ بیه‌با قوربانی زوانی فرینه‌ی؟ به‌لاَم بییه‌و تاریخ و به‌سه‌رهاتی هامبه‌ش و هه‌قی سروشتی ئینسانه‌كا، ئیجازه‌ مه‌دۆ زوانوو خه‌ڵكیته‌ر كه‌ری قوربانه‌و زوانه‌كه‌و وێت؟ ئێ جیاوازییه‌ و ئی سته‌مكارییه‌ ته‌نیا په‌یوه‌ست به‌ ده‌وڵه‌ته‌كا‌و نه‌ته‌وه‌ بالاَ ده‌سه‌كا نیا، زوانی كه‌مینه‌ دلێ وێچشه‌نه‌ پا ده‌ردێوه‌ گرفتارا؟! پێسه‌ واچی سروشتو ئینسانی پاسه‌ وه‌ش كریابۆ كه‌ هه‌مان یاساو جه‌نگه‌ڵی بالاَ ده‌س بۆ و هه‌میشه‌ زۆردار بێ زۆری چه‌وسنۆوه‌ و ده‌سه‌لاَتدار هه‌قوو بێ ده‌سه‌لاَتی پاشێل كه‌رۆ؟!
خاسا ئه‌گه‌ر ئی یاسا سروشتییا؟ ‌و گرد كه‌سێو گێرۆوه‌؟ چاره‌ چێشا؟ چه‌نی متاوم وه‌رگه‌و ئی نایه‌كسانی و نا دادوه‌رییه‌ گێرم‌و چه‌نی زوانی ئه‌دایما پارێزنم؟
به‌عزێو كه‌س ماچۆ زوان چوار جۆرێن :
زوانی ئه‌دایی، زوانی نه‌ته‌وه‌یی و زوانی هامبه‌ش و زوانی فه‌رز كریا؟
باسه‌كه‌و من سه‌رو زوانی ئه‌داییا، چونكه‌ گرفتو ئێمه‌ زوانی ئه‌داییا و زوانی ئه‌دایی كۆڵه‌كێ نه‌ته‌وه‌ و ده‌وڵه‌تیا؟ په‌ی هێقه‌ كه‌رده‌و ئی كۆڵه‌كێ مشیۆ هه‌ركه‌سه‌و به‌ زوانو وێش قسێ كه‌رۆ ؟ هه‌رپاسه‌ كه‌ خانای قوبادی فه‌رماوانش
ڕاسه‌ن موچان فارسی شه‌كه‌ره‌ن
كوردی جه‌ فارسی به‌ڵ شیرینته‌رن
په‌ی چێش ؟ نه‌ ده‌وران ئی دنیای به‌دكێش
مه‌حفوزه‌ن هه‌ر كه‌س به‌زوانو وێش
مه‌علوومه‌ن هه‌ر كه‌س به‌هه‌ر زوانێ
بواچۆ نه‌زمێ جه‌ هه‌ر مه‌كانێ
به‌لاَم ئه‌گه‌ر گرفته‌كه‌ به‌ كه‌مینه‌ و فرینه‌ی چاره‌سه‌ر كریۆ خۆ ئانه‌ فریما هه‌رجه‌ ئیسۆ هه‌قما فۆتیان و یانه‌و زوانی ستاندارد و هامبه‌شییه‌نه‌ ڕاما مه‌بۆوه‌! په‌ی جوابو ئی په‌رسێ سه‌رنجتا كێشو په‌ی باسو زوانی هه‌ورامی یان گۆرانی و… و پی په‌رسێو ده‌س پنه‌ كه‌رو ئاخۆ هه‌ورامی زوانا یان زاراوه‌؟
وه‌ڵته‌ر ئیشاره‌ما پنه‌دا زوان زوانا و مه‌كریۆ چێوی زیاده‌ش په‌ی تاشمێ و چێرو په‌رده‌و زوانی هامبه‌ش و نه‌ته‌وه‌یی و ستانداردی به‌هانێ بارمێوه‌ په‌ی وێ فه‌رز كه‌رده‌و زوانی بالاَده‌س؟ تا ئا یاگێ ویرو من بڕ كه‌رۆ هه‌رگیزاو هه‌رگیز دلێ ئێمه‌ی كوردیه‌نه‌ ته‌نانه‌ت نه‌ته‌وه‌كا ده‌ورو به‌ریچما, ئه‌گه‌ر كه‌سێو جه‌ كه‌سێوته‌ر په‌رسابۆش چه‌نی قسێ كه‌ری؟ نه‌واته‌نش به‌ چ زاراوێوه‌ قسێ كه‌ری یان نه‌په‌رسانش له‌هجه‌تا چێشا؟ هه‌میشه‌ ڤاچیان زوانت چێشا؟ یان به‌ چ زوانێو قسێ كه‌ری؟ فره‌و جارا ڤاچیان فڵانه‌ ده‌گا و فلاَنه‌ شار و فلاَنه‌ مه‌حاڵ به‌ فلاَنه‌ زوان قسێ كه‌را، ئیتر ئی دابه‌ش كه‌ردیۆ زوانی به‌ زاراوه‌ و بن زاراوه‌ زیاته‌ر په‌ی خزمه‌توو زوانی بالاَده‌س ئامان كایۆ؟ پی به‌ڵگۆ من هیچ پیمانێوه‌ په‌ی پیماو زوانی مه‌ژناسو و باوڕم پاسه‌نه‌ زوان زوانا و مه‌كریۆ مانایۆ ته‌ریش په‌ی بێزیۆ و خه‌ڵكی جه‌ هه‌قی شه‌رعی وێش بێبه‌ش كه‌ری به‌ به‌هانێ ئانه‌یه‌ قسه‌كه‌ریێ زوانه‌كه‌یش كه‌مێنێ یان به‌ به‌هانه‌و زاراوه‌ و بنزاراوه‌ی جه‌ بایه‌خیش كه‌م كه‌ریۆ؟
به‌ پاو ئی هه‌قه‌ سروشتییه‌ و به‌ پاو ئی پیمانه‌ زوانه‌وانییه‌، هۆرامی زوانا و به‌ زوانیچ مه‌نۆوه‌، چونكه‌ هه‌م خه‌ڵكێو هه‌ن پا زوانییه‌ قسێ كه‌رۆ و هه‌م ئه‌لفبا و هه‌م جوغرافیا و هه‌م رێسا زوانییه‌كه‌یش و هه‌میش ویه‌رده‌و و سه‌رچه‌مه‌ مه‌عریفییه‌كه‌ش ئانه‌ی ماچۆ ؟
ئایا سوور بیه‌ی سه‌رو به‌زوان زانای زوانو هۆرامی هه‌ڕه‌شه‌ن په‌ی ژیوگه‌ی هامبه‌ش و زوانی نه‌ته‌وه‌یی و دماڕۆ زوانی كوردی؟
به‌ دڵنیایۆ بیه‌و چننه‌ زوانێ جه‌ پاڵو یۆترینیه‌نه‌ نه‌ته‌نیا هه‌ڕه‌شه‌ نیا په‌ی زوانی هامبه‌ش به‌ڵكو یاریده‌را په‌ی هێقم كه‌رده‌یۆ ‌و ده‌وڵه‌مه‌ن كه‌رده‌و زوانی هامبه‌ش یان نه‌ته‌وه‌یی ؟ چونكای ته‌نیا جه‌ ڕاو زوانیۆ متاوی سوود جه‌ ده‌سكه‌وتی فیكری و فه‌رهه‌نگی خه‌ڵكیته‌ر هۆرگیری؟ خوازما ئی خه‌ڵكه‌ هه‌ر ئا خه‌ڵكه‌ بۆ كه‌ ویه‌رده‌و و به‌سه‌رهات و ژیوگه‌ی هامبه‌شش چه‌نی تۆ بیه‌بۆ؟
ئه‌رێ كه‌س هه‌ن ئینكارو ئانه‌ی كه‌رۆ تا سه‌رده‌موو یه‌ره‌كۆچكه‌و زوانی سۆرانی كه‌ نالی وسالم ‌و كوردی دروسكه‌رێش بێه‌نێ، زوانی هه‌ورامی زوانی هامبه‌ش و نه‌ته‌وه‌یی كوردی بیه‌بۆ؟
ئه‌رێ كه‌س هه‌ن حاشا كه‌رۆ زوانی هه‌ورامی زوانی موقه‌ده‌سو ئایینی كوردی یارسانی نه‌بۆ و كتێب پیرۆزه‌كه‌و كه‌لامو یارسانی به‌ هۆرامی نه‌واچیابۆ؟
ئه‌رێ كه‌س هه‌ن چه‌مێ ویش بینۆ و نه‌زانۆ هه‌رجه‌ هه‌مه‌دان و كرماشان و كورسانۆ گێره‌ش تا كه‌ركووك و سلێمانی شێعر و هه‌ڵبه‌ستی كوردی به‌ زوانو هۆرامی بالاَش كه‌رده‌ن‌و جه‌ ئه‌دای بیه‌ن؟
مادام ئی زوانه‌ به‌شێوا جه‌ كه‌لتوور و فه‌رهه‌نگی هامبه‌ش، چی مشیۆ نه‌پارێزنمێش و شانازیش پۆوه‌ نه‌كه‌رمێ؟ به‌دڵناییۆ ئاكه‌س و لایه‌نێ كه‌ به‌ نامه‌به‌رده‌و زوانی هه‌ورامی قه‌ڵس و تووڕێ با؟ یان فڕشا به‌ رۆشنبیری نه‌ته‌وه‌یی نیا و یان ڕا مه‌به‌را ئه‌و ویه‌رده‌و سه‌رچه‌مه‌ی زوانه‌وانی و كه‌لتووریی ولاَته‌كه‌یشا، ئه‌گینا مشیۆ چوار ده‌سو پا وێشا كه‌را به‌ره‌و یانه‌و زوانو فه‌رهه‌نگو هۆرامانیه‌ره‌و سه‌رو پایه‌ هێقمه‌ مه‌عریفی و عه‌قڵی و فه‌رهه‌نگییه‌كاشۆ كۆڵه‌كێ ده‌وڵه‌ت نه‌ته‌وه‌ی چه‌قناره‌و و شوكرانه‌ به‌ یاگێ بارا كه‌ هێشتا زوانی هۆرامی مه‌نه‌ن و نه‌مه‌رده‌ن ؟
ئیتر مشیۆ چ ته‌رسێوه‌ما بۆ جه‌ گه‌شه‌كه‌رده‌و زوانی هه‌ورامی ؟
با په‌ی ڕه‌مناو ته‌رسه‌و ئی خه‌موه‌را كورد و كوردستانی چننه‌ نموونێوه‌ جه‌ فره‌ زوانی جه‌ ولاَته‌ جۆراوجۆره‌كا وزمێ ڕووه‌
ولاَتێوه‌ پێسه‌ ئه‌فریقیای باشوور یانزه‌ زوانێ فه‌رمییه‌ش چنه‌نێ پێسه‌: فه‌ره‌نسه‌ویی، سانگۆیی، و چننه‌ ورده‌ زوانێوه‌ ته‌ر…
پاڵو ده‌سیماوه‌ ئه‌فغانستان زوانی فارسی ، په‌شتۆ، ده‌ری، تاجیكی و ته‌نانه‌ت توركی و ئۆزبه‌كی به‌ فه‌رمی به‌كار ملا
به‌لجیك : یه‌رێ زوانێ هوڵه‌ندی و فه‌رانسی و ئه‌ڵمانی
ئیرلاند: به‌ ئیرلاندی و ئینگلیزی
سه‌نگافوور : چینی، مالایی، تامیل و ئینگلیزی
هوڵه‌ندا : جگه‌ جه‌ زوانی هوڵه‌ندی جه‌ هه‌رێمو فریسلاندی زوانی فریزی زوانی ڕه‌سمی خه‌ڵكه‌كه‌یا.
ئی ولاَتێ نه‌ته‌نیا ناكۆكی و ناته‌باییشا چنه‌ دروس نه‌بیه‌ن به‌ڵكو فره‌ زوانی هۆكارێوه‌ بییه‌ن په‌ی دابین كه‌رده‌و ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی؟

هه‌رێمو كوردستانی مشیۆ چ سیاسه‌تێو وه‌راوه‌رو زوانی هۆرامی گێرۆنه‌ وه‌ر؟:

دیاو ولاَته‌ جۆراوجۆره‌كا په‌ی په‌رسه‌ زوانی، فه‌رهه‌نگی و ئاینیه‌كا كه‌مینه‌ی ؟ دیایوی جیاوازا و په‌ی ئی مه‌به‌ستییه‌ چننه‌ بژارێوه‌شا گرتێنێ وه‌ر پێسه‌:
سڕیه‌و جه‌ به‌ین به‌رده‌ی( Elimination)
ئی بژاره‌ بژارێوه‌ دژمنكارانه‌ن و فرته‌ر ولاَتی داگیركه‌ر و سته‌مكار په‌ناش په‌ی به‌رۆ؟ كوردو باكوور و رۆژئاوای قوربانیو ئی سیاسه‌تیه‌ن كه‌ ده‌وڵه‌ته‌ سته‌مكاره‌كێ توركیاو‌و سوریای تا ئیسه‌یچ په‌یره‌وش كه‌را‌و كورده‌كا به‌توركی شاخاوی نامێ به‌را و به‌گرد جۆرێوه‌ شناسنامه‌ و زوان و كه‌لتوورشا جه‌ به‌ین به‌را ؟، به‌ پاو ئی سیاسه‌ته‌یه‌ مه‌بۆ غه‌یره‌ز زوانی توركی و عه‌ره‌بی هیچ زوانێوته‌ر جه‌ توركیا و سوریه‌نه‌ په‌نه‌ش بنویسیو و بوانیۆ ؟چونكه‌ ئانه‌ ملۆ قاڵبو تاوانی نه‌ته‌وه‌یی؟ هه‌رجه‌ نامێو زارۆڵه‌یۆ گێره‌ش تا نامێو كه‌ش و كۆ و شار و لاده‌گای و په‌روه‌رده‌ و دامو ده‌زگای ده‌وڵه‌تییه‌كا، مشۆ هێمای توركی یان عه‌ره‌بیشا پۆ دیاربۆ؟
تاونایۆ(Assimiliation)
بژاره‌و ئاسیمیله‌یشنی تا ڕادێو نه‌رمته‌ر و زۆلاَنه‌ ته‌ر په‌یره‌و كریۆ، ولاَته‌ داگیركه‌ره‌كێ كوردستانی به‌تایبه‌ت عیراق و ئیران ورده‌ ورده‌‌و به‌ نامێ فه‌رهه‌نگ و ئایین و تاریخی هامبه‌ش سیاسه‌تو ته‌عریب‌و ته‌فریس و به‌تورك كه‌رده‌ی جه‌ شاره‌كانه‌ به‌كار به‌را و جه‌ ڕاو سیاسه‌تی ئیعلامی و كارو باری فه‌رهه‌نگییۆ، زوان و ئه‌ده‌ب و فه‌رهه‌نگی كوردی كه‌مڕه‌نگ و لاواز كه‌را، سیاسه‌تێوه‌ كه‌ ڕه‌نگه‌ به‌ به‌هانێ زوانی یۆگرته‌و ستانداردی, وێچما په‌ناما په‌ی به‌رده‌ بۆ ؟
– مه‌دارا كه‌رده‌ی یان(Toleration)
سیاسه‌تو مه‌دارا كه‌رده‌ی و نه‌رمی نمانای سیاسه‌تێوی ژیرانه‌ن كه‌ سه‌رو بنه‌ماو رێزگرته‌ی دوولایه‌نه‌ و قه‌بووڵكه‌رده‌و ئه‌ویته‌ری په‌یره‌و كریۆ، ئی سیاسه‌ته‌ متمانه‌ گێڵنۆوه‌ په‌ی كه‌مینه‌كا و ئیتر هه‌ست به‌ چه‌وسنای مه‌كه‌را؟ به‌لاَم زوانو كه‌مینه‌ی هه‌قی ته‌مامش پنه‌ مه‌دریۆ و هامشانو زوانو فرینه‌ی مه‌جالو گه‌شه‌یش نیا” هه‌رێمو كوردستانی باشوور نموونه‌و ئی سیاسه‌ته‌یا” ؟
پاڵپشتیكه‌رده‌ی یان(Protection)
سیاسه‌تو پاڵپشتیكه‌رده‌ی سیاسه‌تێوه‌ دڵسۆزانه‌ن كه‌ فرینه‌ یان ده‌سه‌لاَت به‌چه‌موو هامولاَتی و هامبه‌شی ڕاسه‌قینه‌، وه‌راوه‌ر به‌ كه‌مینه‌ی زوانی ئی سیاسه‌تییه‌ گێرۆ وه‌ر ‌و پا به‌ پاو زوانی فرینه‌ی گرنگیش پنه‌ مدۆو و زه‌مینه‌ په‌ی وێبه‌روسته‌یش جه‌ بوارو په‌روه‌رده‌و ڕاگه‌یاندن و چاپه‌مه‌نیۆ فه‌راهه‌م كه‌رۆ.
گه‌شه‌ پنه‌دای(Promotion).
گه‌شه‌پنه‌دای ئه‌وپه‌رڕو دڵسۆزی و خه‌موارده‌یا وه‌راوه‌ر به‌ زوانی كه‌مینه‌، چی سیستمه‌نه‌ ده‌سه‌لاَت ده‌سه‌لاَتێوه‌ گردگیرا و هیچ فه‌رق و جیاوازییۆ به‌ینو زوانی كه‌مینه‌ و فرینه‌ی نیا و شانبه‌شانو یۆتری گه‌شه‌ كه‌را، كه‌مینه‌ی زوانی وانا و نویسه‌یش په‌ی فه‌راهه‌ما و متاڤۆ هامشێوه‌و زوانی فرینه‌ی جه‌ گرد مه‌جاڵیوه‌نه‌ هه‌رمانه‌ كه‌رۆ.
به‌ پاو ئا سیاسه‌ته‌ زوانییا كه‌ پاسم كه‌ردێ متاڤو واچو گرته‌ وه‌رو سیاسه‌تی مه‌داراكه‌رده‌ی، پاڵپه‌شتیكه‌رده‌ی و گه‌شه‌دای به‌ زوانی كه‌مینه‌ و ناوچه‌یی، یه‌رێ بژاردێ ماقووڵێنی په‌ی ده‌سه‌لاَتدارا هه‌رێمو كوردستانی په‌ی ئانه‌ی زوانی گردگیرش پنه‌ ده‌وڵه‌مه‌ن كه‌را و گه‌نجینه‌ی مه‌عریفی و رۆشنبیری و فه‌رهه‌نگی میله‌ته‌كه‌یشا پارێزنا؟

من جه‌ ده‌سه‌لاتدارا و جه‌ دڵسۆزا فه‌رهه‌نگ و زوانی كوردی و خه‌موه‌را دماڕۆ میله‌ته‌كه‌یما په‌رسو كام بژاره‌ قازانجو كوردیا؟ سڕیه‌و جه‌به‌ین به‌رده‌و به‌شێوه‌ هه‌ره‌ بنه‌ڕه‌تی جه‌ كه‌لتوور و زوان و مه‌عریفه‌كه‌یما به‌ عه‌قڵیه‌تو تاونای و سڕیه‌ی؟ یان مه‌دارا كه‌ردی‌ و پاڵپشتی و گه‌شه‌ پنه‌دای پی سه‌روه‌ت و سامانه‌ ده‌وڵه‌مه‌نیه‌؟
بێگومان یه‌ره‌ بژاره‌ی دمایی متاوا چاره‌سه‌رێوه‌ سه‌ركه‌وته‌ با و ده‌لاقێوه‌ كه‌راوه‌ ڕووه‌و فه‌رهه‌نگ و ئه‌ده‌بی كوردی به‌ گرد به‌شه‌كاشۆ. ئینه‌یچ ئا بژاره‌نه‌ كه‌ ئێمه‌مانا سوورێنمێ سه‌رش به‌لاَم په‌ی یاوای پی مه‌رام و مه‌راقه‌یما مشیۆ ئێمه‌ی هۆرامی چ ڕایۆ گێرمێ وه‌ر؟.

– ئه‌ژناساو زوانی ئه‌دایی و ئه‌ركو ئێمه‌.
زوانه‌كه‌ما میراسێوی ده‌وڵه‌مه‌ن و سه‌رچه‌مێوه‌ پاك و بێ گه‌رد و پیرۆزا ، فره‌ته‌ر جه‌ دیالێكته‌كا ته‌ری زوانی كوردی باگراوه‌ندی مێژویی، ئه‌ده‌بی‌و ئایینیش هه‌ن ، یه‌كه‌م شێعری به‌رنگاری و ئایینیش پنه‌ نوویسیان، به‌واتێوه‌ته‌ری زوانی پیرۆزو ئایینو زه‌رده‌شتی یان ئایینو كوردا بییه‌ن ، په‌ی سه‌له‌مناو ئی راسییه‌ په‌ڕاوه‌كێ ئاوێستای ‌و سه‌ره‌نجامه‌كه‌و یارسانی به‌ گرد به‌شه‌كاشاوه‌ به‌ڵگه‌ی حه‌شا چنه‌ نه‌كریاینێ، وه‌ڵینه‌كێما هه‌قو وێشا دان پنه‌و و نزیكه‌و هه‌زار سالاَ پارێزنانشا و خزمه‌تشا پنه‌كه‌رده‌ن، هه‌ر جه‌ سه‌رده‌مو زه‌رده‌شتییه‌وه‌ گێره‌ش تا ده‌سپه‌نه‌كه‌رده‌و ئیماراتو بابانی زوانی فه‌رمیی و سه‌راسه‌ری كوردستانی بییه‌ن،
ئی بالاَده‌سییه‌ گێڵۆوه‌ په‌ی ده‌وڵه‌مه‌نی و پیرۆزی زوانه‌كه‌یما ، ئێمه‌ مه‌واچمێ ته‌نیا دیالێكتو هه‌ورامی بیه‌ن و ماباقی شێوه‌زاره‌كا ته‌ری نه‌بیه‌نێ! به‌ڵكو ماچمێ دیاڵێكتو گۆران ڤاچه‌كا، كه‌ ئارۆ دیالێكتو هه‌ورامی یاگه‌گیری به‌هه‌قشا‌و هه‌ورامی ڤاچه‌كێ تا ڕادێوه‌ پارێزنانشا، مشیۆ په‌ره‌ش ده‌یمێوه‌ پنه‌و به‌كه‌ڵك وه‌رگرته‌ی جه‌ شه‌به‌ك و زازا و باژه‌لاَنی و زه‌نگه‌نه‌یه‌كا و… وه‌رفراوانش كه‌رمێ، په‌ی ئی هه‌رمانه‌ سه‌ختێ مه‌كریۆ هه‌ركه‌سێ جه‌ لاو وێشۆ ره‌وتێوه‌ تایوه‌ت و ئه‌لفبایوی جیاواز بنیۆره‌ و شێوه‌ واته‌و وێش فه‌رز كه‌رۆ ملو خه‌ڵكیته‌ره‌وه‌، چونكه‌ جه‌ راسییه‌نه‌ گرد شارو ده‌گێویی هه‌ورامانی تایوه‌تمه‌ندی وێش هه‌ن و گه‌نجینێوه‌ ده‌وڵه‌مه‌نا په‌ی زوانه‌كه‌یما ، به‌بێ شه‌رم ماچوو، هه‌ورامییه‌كێ مازینده‌رانی به‌عزێو وشێشا هه‌نێ كه‌ ره‌سه‌نایه‌تی فره‌ته‌ریشا پۆوه‌ دیارا جه‌ ئێمه‌ی لهۆنی و ژاوه‌رۆیی و .. ، هه‌ر پاسه‌ شه‌به‌كه‌كێ و زازاكێ و زه‌نگه‌نه‌و و باژه‌لاَن و رۆژبه‌یانی و كاكه‌یی و…. ئه‌ده‌بێوی ده‌وڵه‌مه‌نشا هه‌ن كه‌ گه‌نجینێوی په‌ڕ به‌هان په‌ی زوانه‌كه‌یما ؟ با گێڵمێ شۆنه‌و ره‌سه‌نایه‌تی و ریخه‌و ریخه‌لاَنو زوانه‌كه‌یمانه‌ره‌ ‌و چێش كه‌لیمه‌و ‌و وشه‌ی ره‌سه‌ن هه‌ن شارۆش كه‌رمێ ، مه‌كریۆ راسییه‌كا شارمێوه‌ و ئا ناحه‌قییه‌ كه‌ ده‌رحه‌ق به‌ زوانه‌كه‌یما كریان، وه‌یما به‌ وێماش كه‌رم ، ئی هه‌رمانێ هه‌رمانێویی قورسه‌و گرانه‌نه‌ ومشیۆ خه‌ڵكی شاره‌زا حه‌ولش په‌ی بدۆ ئه‌گینا ئی باره‌ لاره‌ مه‌یاوَو مه‌نزڵگاو حه‌زو ئاواته‌كاما ؟!

سه‌رچەمەکیٛ :
– ولاَته‌ فره‌ زمانه‌كان- ماڵپه‌ڕی كلوب
– ستار رحمانی- رۆژنامه‌ی شرق-3ی به‌فرانباری 1392
– ویكی پیدیا- زمانی یه‌كه‌م یان دایكی
– گرنگی پاراستنی پێگه‌ی زمانی دایكی- وه‌رزنامه‌ی ئابووری ،سیاسی، كۆمه‌لاَێتی گوزارش-ژ 269- 1394
– ئه‌بو تالب ئه‌لایاری- زمان و شوناس – مالپه‌ری گوزگو

ئی پەیجوریە کۆنفرانسو هەورامان ئەژناسی جە شارو هەڵەبجەی پیٛشکەش کریا ساڵەو 20/4/2017 

نویسەر وەرپەرسا جە پەیلواکەیش

 hewraman
  • مۆرفیم – ئەلۆمۆرف ، فۆنیم – ئەلۆفۆن

    مۆرفیم – ئەلۆمۆرف ، فۆنیم – ئەلۆفۆن مۆرفیم : morpheme  گولانەتەرین دننەو زوانین ، ما…
  • ڕانویس Dictation

    ڕانویس Dictation ڕانویس یوٙن جە لەقەکاو زوانزانای ، پیٛسە ئەژناسە مەکریوٙ ”  ڕیٛک و …
  • وەڵبەنڎ و دمابەنڎ  

    وەڵبەنڎ و دمابەنڎ Preposition  & postposition وەڵبەنڎ :  حرف جر : واتێوەنە  _ مورفیمێو…
Load More In زوان

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

حاجی ئه‌وله‌ سه‌ن و کناچه‌کیٛش 

حاجی ئه‌وله‌ سه‌ن و کناچه‌کیٛش  حاجی لای سه‌رینو دیوەخانینە هه‌رێژنه‌ش نیابێ سه‌رو دوێ سه‌…