یانە زانای         نەوەشی شیٛتی گاوی  Mad cow disease

        نەوەشی شیٛتی گاوی  Mad cow disease

117

        نەوەشی شیٛتی گاوی  Mad cow disease

پەلیانەو ئاوێنەی  ڕاپۆرتێوەش وەڵا کەردێنەو 13/3/2018 ی واتەنش چوار کەسێ تووشو نەوەشی  شیٛتی گاوی بییٛنیٛ جە شارو سلیٛمانینە ، یۆ جە نەوەشەکا ژەنێوەنە ، دکترو مەژگو دەماری پەنەش ماچوٙ نەوەشی  شیٛتی گاویت هەن و چارەسەرش نیەن ،  دماو ئانەی نەوەشەکەی بەرا پەی وەڵاتو ئیرانی  هەمان چیٛوشا پەنە ماچا ، هەمتەر دماو ئانەی ونەو نەوەشەکەی کیانا پەی ئەڵمانیای ، چاگەیچ بە ئەرێ بەرمشوٙ  ماچا نەوەشی شێتی گاوین ، دیارا نەوەشی شێتی گاوی نەوەشێوە ئاژەڵین و فاڕێوە پەی ئانزانی ، وەلێ  جە ئانزانۆ نمەفاڕیۆوە پەی ئانزانی ،  پی بوٙنەوە حەز کەروو  چنڎ زانیاریوە بەکەلکیٛ وزوو وەرچەمو وەنیارە هەورامیەکا سەرو ئی نەوەشیە جە ئاژەڵو ئانزاننە .

نەوەشی شیٛتی گاوی چیٛشەن ؟

نەوەشی شیٛتی گاوی  ( جنون البقر _  Mad cow disease   )  نەوەشیێ پەڕ تەرسناکەن توشو کوٙئەندامی دلیٛڕاسین و دەماری و مەژگی  بوٙنە ، نونگەو ئی نەوەشیە گەردیلیٛوی میچکلەی پڕۆتینین بە نامیٛ ” Prion   ” ی  پرایون / پریون ، بوٙ بە بایسو تیٛک شیەی هەرمانو کارو مەژگی و کوٙئەندامو دەماری ، چون پریون مەژگی و  وەریٛسە دەماری )  brain _ spinal cord  ( شیٛونوٙ   بە دروس کەردەی  وڵیٛ گولانیٛ دلیٛ مەژگینە  و هەروٙڵش کەروٙ پێسەو ئیسفەنجی  ، وەروئانەی پزیشکەکیٛ پەنەش ماچا  نەوەشی تیٛکشیەی ئیسفەنجی مەژگی  (  Bovine Spongiform Encephalopathy ) کوڵ کریاش ”  BSE”   ش ماچا .

نەوەشی شیٛتی گاویٛ  نەوەشیێ دریٛژ خواینەن ” chronic  ”  ماوەو کڕکەوتەی  نەوەشیەکەی  ” 2.5 _  8 ” ساڵیٛن ، یانی چا خولەو هەکە پریۆنەکە ملوٙنە دلیٛ جەسەو گاوەکیٛ و هەتا نەوەشیەکەش پۆ دیاری مڎۆ ئانڎە خواینوٙ ، یانی فرە فرە بەخاوی نەوەشیەکە گەشە کەروٙ و فرەیچ خواینۆ  پۆ  گاوەکەی/ گاوەکیٛوە  تا کوٙشوٙش .

بەر کەوتەن  توشبیەو گاوی پی نەوەشیە  بە هوٙکارو واردەی جوٙرە ئاڵفێن هەکە سەرچەمەکەش  ئاژەڵی بوٙ  پەی نمونەی ”  ئالفێوە بە  گوٙشتی وشک و  ونی و پیٛشەو  ئاژەڵا دروس کریا بوٙ ” .

پریون  مادێوە  پڕۆتینین دلیٛ لاشەو ئانزانی و ئاژەڵینە ، هەتا ئیسا مەزانا هەرمانەش چیٛشەنە ، وەلێ بڕێ جارێ شی بوٙوە  نەوەشیەکەی وزوٙوە ، هوٙکارو شیبیەکەیچش نەزانیان، مەگەر چێولای وشکنای کریو  تا هوکارو  شی بیەو  هەرمانە پریونی بزانا چیٛشەن ؟

نیشانیٛ نەوەشیەکەی گاوەنە :

هورزو نیشت و ژڵیٛویای گاوەکیٛ  ” سلوکش ” فاڕیوٙ ” بڕێ ژڵیٛویاییٛ بیٛ هاگاییٛ کەروٙ  ، حاڵش فرە خراپیوٙ ، پەشێوەنە ، لەرزای و ڕەق بیەی لاشەی، تا خایەتیٛ جە جوڵەی گنوٙ ، لاشەشە فرە وەزوٙرەو کەم هیٛزە بوٙنە    هەتا دماتەر مڕارە / مڕار بوٙوە .

نەوەشیێوەن  جەسەی سوٙچنوٙو   ” degenerative  ”  شیش کەروٙوە ، وردەوردەی  جەسە کەم کەروٙ و  حاڵو ئەنداما لاشەی خراپتەر کەروٙ  هەتا  ئاژەڵەکە مڕار بوٙوە ،  توشو گاوی  پەنەیاوای بوٙنە  سنعەو  ” 4 – 5 ”  ساڵی .

نەوەشیەکە چەنی فاڕیوە پەی ئانزانی ؟

بڕێ جە زانایا ماچ بە هورکارو  واردەی گوٙشتی پیس و گاوی نەوەشیوە  فاڕیٛوە پەی ئانزانی ،  نامیٛ نەوەشیەکەی   ئانزاننە پەنەش ماچا  ”  دەردەو کرۆتسفیلد جاکوب ( creutzfeldt- Jakob disease. CJD )  ،  بڕێو تەریچ ماچا  پەیوەندی هەن بەینو ئی دووە نەوەشیەینە  و  هەریوٙشا نەوەشیێوە جیان ، نەوەشی کرۆتسفیڵد جاکوبی   توشو کوٙئەندامو دەماری بونەو  سوٙچنوٙش و شیش کەروٙوە ، ماوێ کوڵەنە  ئانزانەکەی کوٙشوٙ نەو کەمەتەر یام زیاتەر جە ساڵیٛوەنە ، نیشانەکیٛش پیٛسەنیٛ  نیشانیٛ نەوەشی  شیٛتی گاوی ، نیشانیٛ عەسەبی ، سوکو کەم هیٛز بیەی،  پەشیٛو حاڵی و نەوتەی ،  دەردەو کرژی و ئیشو ماساوڵەکاو لاشەی  ،  ویر تێک شیەی .

کەی نەوەشیەکە کەوتەنەو ؟

پەی یوەم جاری نەوەشی شیٛتی گاوی جە بەریتانیا ساڵەو 1986 ی عیسایی دلیٛ بڕکێوە گاوانە  وەڵا بیوە ، دماتەریچ فاڕیاوە پەی وەڵاتا ئەوروپای و جەهانی  ،  چاوەختەنە  قەیرانیٛوی  ئابوری پەیدا بی بە نامیٛ قەیرانو ” شیٛتی گاوی ”  بازاڕو گوٙشتو گاوی توشی وڕایرەی بی چا وەڵاتانە هەکە نەوەشیەکەش چەنە وەڵا بیەبیٛوە ، شونەو ئانەیچەرە  دەوڵەتو فەرنسای و یەکیەتی ئەوروپای  ئاوردەو گوٙشتو گاویش جە بەریتانیای  قەڎەغە کەرد .

نیشانیٛ نەوەشیەکەی ئازانەنە :

کوٙمێوە نیشانیٛ عەسەبییٛ بەرگنا ، پیٛسە ناڕەحەتی سوزداری ، فرە لەرزای ، فاڕیای کەسیەتی ، شیٛت بیەی ،  ویر شیەی گرد چیٛوی  ، خەرەفیای ،   هەراو گاڵەو بەزم  یاگیٛ بە ویٛش نمەگیٛروٙ  فرە ژڵیٛویوٙ ، حاڵش خراپتەر بوٙنەو بیٛهوٙش گنوٙ  تا مروٙ ،

هوٙروشکنای  جە ئەمریکانە سەلەمنان هەکە گرد ئانزانیٛ و  گاوێ جە گرد سنعێنە ئی نەوەشیە گیٛرا، فرە ناڕەحەتیچ کەشف کریوٙ جە  بنەڕاو دەس پەنە کەردەو نەوەشیەکەینە ، وەلیٛ دماو وەڵکەوتەو نەوەشیەکەیو  بەرکەوتەی نیشانەکا  تیٛکشیەی مەژگی  بە  سوٙنەری موگناتیسی ” MRC ”  نەوەشیەکە  مشناسیوٙە .

ویٛپاریٛزنای ئانزانی جە نەوەشیەکەی :

مەشوٙ گوشتو ئاژەڵی  نەوەشی نەوەرمیٛ ، هەرپاسە  ویٛما دوور دارمیٛ ئەو شوٙتو ماسو بەرهەمەکا گاوی  چا وەختەنە هەکە مزانمیٛ نەوەشیٛنیٛ ، تایبە چا یاگانە هەکە نەوەشیەکە وەڵا بیەنوە .

چارەسەرو نەوەشی کروتسفیلدی :

وەڵتەر واتما چارەسەرش نیەن ، هەرکەس توشبیەبو جە ماوە و ساڵێوەنە  کەمتەر  یام زیاتەر ی  13 مانگیٛ ، کوشوٙش  وەلێ گجار پەی کەم کەردەی ئیٛشو ئازاری بڕێ دەرمانش  پەی بەکار مارا .

د.ناجح گوڵپی  13/3/2018

دکتری  ڤیترنەری

 

 

 hewraman
Load More In زانای

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

زیانیٛو پاڵای پاژنە بەرزی پەی خانما

زیانیٛو پاڵای پاژنە بەرزی پەی خانما فرەو ژەنا دلێ زەماونڎ و مێمانیا و…حەز مکەرا پاڵا…