یانە پەیلوای پیرشالیار  “پیری نەمر “

پیرشالیار  “پیری نەمر “

115

 

پیرشالیار  “پیری نەمر “

دەربارەو پیرشالیاری  پەیلوایو باوەڕو ئەفسانەی جوٙراو جوٙر هەن،کوٙمەڵێ خەڵک ماچا یوٙن جە ڕاویارەکا دینو پاکو زەردەشتی،کوٙمەڵێ تەر ماچا جە دینو زەردەشتیوە ئامان وموسڵمان بیەن،تاقمیٛ تەریچ ماجا ئی پیا گەورە بە ڕەچەڵەک عەرەبا و موسڵمان بیەن.بەهەر حاڵ پیرشالیار کاریگەریش بیەن سەرو ناوچەو هەورامانیوە و هەتا ئیسەیچ یادش کەرمیٛوە.

پیرشالیار کیٛن:

پەی جوابو ئی پەرسیٛ‌  ئەوەجەما بە پەیجوٙری و لوای شوٙنیرە وهەرمانکەردەی بە ئاوەزی  زانستی  دور جە هەر جوٙرە دەمارگیریێ هەن…ئیسە کە هەورامانی تەخت یاگیٛ پەیدا بییە و مەردەی ئی پیرینە ،گرد ساڵێ هەزاران خەڵک کیٛشوٙ پەی لاو ویٛش پەی یاد کەردەیەو  پەیدابیە و زەماوڼ کەردەیش، ڕوٙ چوارشەممەی حەفتەی دوەم و مانگەو ڕابڕانی ،سەربارو وەرەو واران و سەرداو سڵوٙوەی خەڵکی وەردەمو یانە و هەزارساڵەو پیرشالیاری جەمیٛ با ، شادی ئاهەنگ و ھۊرپرای  کەرا کە تایبە بە دینو زەردەشتین .

وەڵیٛ گرچیٛوی  لەیەکدای  یەریٛ  پەی لوایا وزمیٛ ڕووە بزانمیٛ پیرشالیار کیٛن ؟:

یەکەم: پیرشالیار جە وینگاو مسڵمانەکاوە:

گرد ساڵی خەڵکو هەورامانی یادو جەژنەو پیرشالیاری جە هەوراماننە کەراوە وەرو چەما مەلا ئاینیەکاوە،بەجوٙریٛ کە ڕاو رەسمەکە شادی و هوٙرپڕای و سەمای هەورامین، یانی شیوازێ تایبەو ئاینو زەردەشتین ،فرە جیاوازا جە ڕاو ڕەسمیٛ کە دینو ئیسلامینە هەن.هەرچن مەلا سونیەکیٛ و ئاخوندەکیٛ کەیفشا پی جەژنیٛ نمیٛ، وەلیٛم هەمیشە تەقەلاشا دان کە سیمایٛوە ئیسلامیەش پوٙ دیارەبوٙ، پەوچی شەجەرەنامیٛوەشا پەی پیرشالیاری وەش کەردەن کە بنەچەش گیٛڵناوە پەی عەرەبی و موسڵمانی،بەپاو ئی شەجەرەنامەیە پیرشالیار نامیٛش( سەید مسەفا حسین) ئەشناسیا بە “پیٛش ئەڵڵا یار” کە بە “پیرشالیار” نامین  ساڵەو 479-561 کوٙچی ژیوان،کوڕو سەید بابیل کوڕ و مەسوود کوڕو سڵیٛمان کورو فەزلوڵا کوڕ ومحمەدی کوڕوئیبراهیم ی کوڕو حسیٛنی کوڕو ئەحمەدی کوڕوعەلی کوڕو ئیمام جەعفەری سادق ی کوڕوئیمام محمەدی باقر کوڕو عەلی زەینلعابدین کوڕو حسیٛنی کوڕو ئیمامی عەلی بن تالبی و هاوسەرەکیش فاتمە ڕوٙڵەو حەزرەتو محمەدی.

ئی تاقمە ماچا پیرشالیار جەهەورامان پەیدابیەن ،بەلام ئەژدادش جە عەرەبسانو عراقیوە ئامیٛنیٛ پەی هەورامانی،وەخت و خەلیفەکا راشدینی ڕوەشا کەردیٛنە ئیٛگە…بیٛ گومان ئی شەجەرەنامە یاگیٛ گومان و شکیٛن ،تاومیٛ واچمیٛ تاشیان جەلایەنو کوٙمەلیٛ مەلایاوە وەرو پەرژەوەنڼی ویٛشا،،ئننا هیچ بەڵگیٛوە  ویەرین”میٛژوویی”  زانستی نیا پەی سەلەمنای ئیٛ پەی لوایە.

دوەم: پیرشالیار جە ویٛنگاو خەڵکو هەورامانیوە:  

ئاروٙ خەڵکو هەورامانو تەختی پیرشالیاری بە موسڵمان منیارە، وەلیٛم  بە چەپەوانە و پەی لوای یەکەمی کە باسما کەرد،خەلکو هەورامانی ماچا پیرشالیار هەورامین ،  تاتەش نامیٛش   (بابا خوادادات   baba xwadadat    ) بیەن جە دینو زەردەشتیوە ئامان سەرو ئاینو ئیسلامی،گردما مزانمیٛ هەورامان دماو چن سەد سالیٛ  وردە وردە موسلمانیٛ بییٛ  ، پەی ئەشناسای پیری گەورەیشا و باوەڕ پەنەکەرەدیش کە موسڵمان بیەن ،وەختیٛ فرەش گەرەک بیەن،شیوازو هەرمانو کارو ئەفسانە جوٙراو جوٙرەکا پیشالیاری، کە وەچە بە وەچە  و سینە بەسینە نەقڵ بیەن مەنەنەو دلیٛمانە،تا کاڵ بوٙوە شیوازیٛ تەرو ڕوخساریٛ تەر بدوٙ بەویش،، وەرو ئانەیە تائیسەیچ هەورامان پابەندو ئی شیوازە ویر کەردەیوە و هەرمان وکارو پیرشالیارین کە  ئیسە ئینایمیٛ سەدەو 21 ی ،تاومیٛ نامیٛش بنیەمیٛ بە کوٙمەڵگیٛوە نیوٙلەتیک،کە پابەندو ژیانە قەدیمیەکە و زەمانو پیرشالیارین.

یەرەم:پیرشالیار جە وینگاو یەرەمیوە :

فرەو ڕۊشنویر و  پەیجوٙرکارە کوردەکیٛ بە شیوەی زانستی سەرو ژیوای  پیرشالیاری هەرمانەشا  کەردیٛنە،ماچا  زەردەشتین،جەراسیەنە سەردەمو پیرشالیارینە ئاینو ئیسلامی هەوراماننە ڕیشەش نەکوابیٛرە بەتەمامی لایٛوە سەختو بەرز ،لاکەی تەروٙ وەرگیری هەورامیە زەردەشتیەکا وەرانوەرو عەرەبە موسڵمانەکا پاسەش کەرد تا ساڵەکا حەوت سەدی کوٙچی  بڕیٛچ ماچا ھەتا  سەرەتاو ساڵەو ھەشت سەدو  زیاتەریش خواینان،  ئینجا تاواشا  دەس گیٛرا ملو هەورامانیەرە، چەنی ئانەیچ خەلکو هەورامانی فرە دیٛر لویٛ دلیٛ دینو ئیسلامی،وەرو ئانەی کوٙمەڵی خەڵکی ڕادیکاڵ و وابەستە بیٛنیٛ  بە دینو زەردەشتیوە ، وەختێ لوێ دلیٛ ئیسلامی  تایبەمەندیەکیشا چەنو ویٛشا بەردیٛ تائیسەیچ یادشا کەراوە، هەرپاسە ئیسەیچ دلیٛ هەورامانینە چندەھا  خەلکی رادیکاڵی ئیسلامی هەن کە ئینکارو دینو باو باپیراشا کەران.

جەژنەو پیرشالیاری بەیادو ئاڎی کریوە،بە دەفەوگورانی واتەی و سەما و هوٙرپڕای ھەورامیانە،ئی جوٙرە شادیە فرە جیاوزا جە عیبادەت و مەراسیمە ئاینەیەکا ئیسلامی.هەرپاسە فرەو شیٛوازینە چەنی شادی وچەژنەکا میللەتا ئاریای  یەکانگیریٛ باوە.لوای دلیٛ کوٙڕو دەرویٛشا و تیخ وکارد دای ویٛ  و حاڵ کەردی دلیٛ دینو زەردەشتیو ئاریاو هیندەکانە پەیدا بیەن ،دمای ئانەی فاڕیانوٙ پەی دلیٛ ئاینو ئیسلامی و موٙرکی ئیسلامیەش هوٙرگیٛرتیٛنە ، هەرپاسە ئایر کەردەیوٙ دلیٛ دینو زەردەشتینە بیەن،سەرەتاو مەراسیمەکا بە ئایر کەردەیوٙ دەسش پنە کەردەن، وەلیٛم دماو زیاتەر جە پەنجا ساڵان ئی ئایرە مەکریوٙوە،ئادیچ بە نونگەو کاریگەری  پیٛشەوایا ئیسلامی کە ماچا ئایر کەردەیوٙ گوناحا،

حاڵ کەردەی دلیٛ کٶڕو دەرویٛشانە بە قژیٛ دریٛژیٛوە کە ماچا (حەی اللە)یان (هواللە)،کاریٛشا سەرمیٛ کە ملا پلەو سەروەشی و بیٛ ئاگایی،ئی سەماو شایی عیبادەتیە جە دینەکا میترایی و زەردەشتینە بیەن،هەرپاسە نوٙعە شەرابیٛشا نوٙش کەردەن تا وەرانوەرو ئاهورایوە مدراو سوپاسگوزاریٛ سروشتی وخوڵقیٛنەری کەرا .

وەلیٛم دلیٛ دینو ئیسلامینە ودینە سامیەکا تەرینە  عیبادەت نەک بەشادیوسەرمەستی پەی سوپاسو خوڵقیٛنەری، بەچەپەوانەوە  بەگرەوایی و کڕنوٙش بەردەی و ویٛتلنای سەروزەمینیەرە بیەن، ئی دوە جوٙرەیچە فرە جیاوازیٛنی.

واچەو “پیر” ی واچیٛ هەورامیەنە  پەی پیٛشەوا و گەورەکا ئاینو زەردەشتی بەکار ئامان، وەلیٛم  شیٛخ و مەلا و سەید پەی پیٛشەواو گەورەکا ئاینو ئیسلامی بەکار ئامان،پیرەکیٛ ڕابەرو دینو زەردەشتی بییٛنیٛ، سەرتاسەرو کوردەسانی توشو کوٙمەڵیٛ پیرا مەیمیٛ کە پیٛشەوای ئاینییٛ بییٛنیٛ ، فریٛشا دماو ئامای ئاینو ئیسلامی نامەکیٛشا فاڕییٛنیٛ، پەی نمونەی “پیر بەهمەن” کریان بە “پیر محمەد”. ئینەیچ دویٛ مەبەستیٛشا بییٛنیٛ:

یەکەم / وەرو ئانەی خوٙڵکی تازە موسڵمان بیە بەهەمان شیٛوە ڕیٛز بنیارە پەی پیرەکاشا کە وەڵتەر بیەنشا.

دوەمیچ/  تا بتاوا وەرهەڵسو تیٛکدای گوٙڕەو پیرە مەردەکاشا گیٛرا.

سەربارو ئینەی تا  ئیسەیچ گوٙڕەو”قەبرە ” کوٙمەڵیٛ پیرا مەنیٛنە هەورامانەنە پیٛسە “پیرشالیاری” وە گوٙڕەو ژماریٛ تەریچ (نەودو نوٙ پیرەو هەورامانی) وەرەچەم گنوٙ ،پیٛسە گوٙڕەو “پیر سەرو” ی کە ئینا بەرزتەرین لوتەو کەشوو هەورامانیەوە .هەرپاسە گوٙڕەو پیرشالیارە سیاوەی ئینا قەراخو دەگیٛنە ،یاگیٛ سەرنجین خەلکو هەورامانی  پیرشالیارە سیاوی بە زەردەشتی منیارە و ئی پیرشالیاریچە بە موسڵمان.

چیٛگەنە سەرنجە دەیمیٛ ڕەنگە”پیرشالیاری گەورە  سیمبوٙلیٛ بوٙ پەیپیرشالیاری چەرمەی وسیاوی،جە زوانو زەردەشتینە ڕەنگەی سیاوە بەماناو گەورەو مەزنی میٛ،پەی نمونەی(مەسحەفا ڕەش یانی کتیٛبی گەورە،،کوڕە ڕەش یانی کوڕی گەورە،ڕەشە با یانی واگژە ی بەقوەت و گەورە،کیٛوەڕەش،کەشی گەورە) ئیٛمە وینمیٛ خەلکو هەورامانی جیا جە پیرشالیاری ڕیزو تەقدیرشا پەی پیرشالیارە سیاوەی نیانەرەو مەراسمو جەژنەیچشا پەی کەردەن  کە موسڵمانیچ نەبیەن، هەرپاسە وینمیٛ جە کوردستانەنە چندەها گوٙڕو قەبرەو  مەزارگەو شیخ ومەشایخا هەن کە نیشانیٛ گەورەیشانە “شیخ ڕەش” کە کاریگەری دینو زەردەشتین مەنەن سەرو کوٙمەڵگەو کوردسانیوٙ،،هەرپاسە شاعیر گەورە قانیع ،پیرشالیارش بە زەردەشتی نامیٛ بەردەن.

جەژنەو پیرشالیاری:

نزیکەو هەزار ساڵا ویردەن ملو  ژیوای  پیرشالیارینە ،تا ئیسەیچ ساڵانە ئی جەژنیٛ بەگا مارا بەبوٙنە ویادو پەیدا بیە ی و زەماوندکەردەی(ژەن ئاردەی) پیرەکەیشا،خەڵک و هەورامانی گر یاگیٛوە مەیا جەمیٛ با  (مەریوان ،پاوە.جوانڕوٙ،سنە هەڵەبجە،دەگاکا دەوروەریشوٙ، هەرپاسە میٛمانۍ خارجییٛچ مەیا ‌)، ڕووەکەرا هەورامانی تەخت و دەورو یانەو پیرشالیارینە شادی وەشی کەرا،سەردانو قەبرەکیٛش کەرا،چننەھا  ئاهەنگیٛ تایبەتی بە پیرشالیاری  بەزوانی هەورامی بەجا مارا.

پیرشالیار دلیٛ ئەفسانە و ویرو باوەڕ وخەڵکینە:

بیٛشک پیرشالیار دلیٛ فکرو ئەندیٛشە و خەڵکو هەورامانینە پیٛسە داستانیٛ یان ئستوریٛ وە  شیٛوە زانای ژیانیش وەش کەردەن، جەدیدو هەورامیەکاوە پلەو پایێ بەرزش هەن کەسێ کە سیمبوڵو پاکی،ڕاسی،خاس واتەی و خاس کەردەی یش بیەن، تائیسە دلیٛ هەورامیەکانە بەدڵو بەگیان باوڕشا مەنەن بە  ویرو باوڕەکا پیرەکەیشا.

چیٛگەنە چن نمونیٛ وزمیٛ وەرو چەماتا: خەلکو هەورامانی گیٛڵناوە کە تاتەو پیرشالیاری (بابا خوادادات) ،کە بازرگانیٛ گەورە مەنتیقەی بیەن،پەی بازرگانی ڕوەکەروٙ بەغدا،بەلام بەدەسو حاکم و سەردەمی جەبەغدا بەبیٛ تاوان گیٛراشو وزاش زینان،و ماڵو دارایەکەیش زەوت کەرا،(ڕەنگە سەردەم و عەباسیەکانە بیەبوٙ)،یەکسەر چنی وستەی زیندانو بابا خواداداتی بومەلەرزیٛوە گەورە مدوٙ دلیٛ شاری و نیمەیش ویرانو یەختەسار کەروٙ ، لەرزەش هەر مەبڕیوٙوە، ئیتر کاربەدەسیٛ جەمیٛ با ماجا ئی لەرزە چیٛشبی پەیدابی و هەر مەبڕیوٙوە،ویریٛ کەراوە ماچا ،هەڵبەت گوناحیٛ یان خەتیێوە گەوریٛ ما کەردیٛنە پەوچی خوا پەنەما مرمانوٙ،یەکسەر ماچا ئا پیا، کە بەبیٛ تاوان گرتەنما دیارا خاسو خوایا  لوٙدیٛ وەرش دەیدی.کە وەرش مدا یەکسەر لەرزە مدروٙوە، ئیتر بابا خوادادات گیٛڵوە پەی  هەورامانی و ملوٙ لاو گەورەتەرین پیر و هەورامانی کە نامیش “پیر سەرو” بوٙ نامیٛ تەریچش هەنە” محمەد دیکڵە” یانی محمەدی دوەم یان محمەدیٛ تەر،پیر سەرو پایە بەرزترین پیرو هەورامانی بیەن جا سەردەمەنە،.زڵمـو عەرەبەکا وەرانوەر بابا خوادادات رەنگە توٙڵە سانایەوە بیەبوٙ جە سیماو هەورامیە زەردەشتیەکا وەختو ئامای موسڵمانەکا پەی گرتەی هەورامانی و وەڵا کەردیوٙ دینو ئیسلامی،کەتا ئا وەختە کاریگەریش بەردەوام بیەن. ( محمەد دیکڵە=  محمەدە وردیکڵە  بیەن  N  ) .

کەسایەتی و نامیٛ محمەد دیکڵەی ڕەنگە کەسایەتیٛیٛ ئەلتەرناتیڤ بیەبوٙ کە هەورامیەکا نیابوٙرە  پەی پیرەکاشا وەرانوەرو  محمەدو عەرەبەکا،یانی پلەو پایەو محمەد دیكڵەی جە فکرو هەورامیەکانە یاوان پلەو پایەو محمەد(د.خ).

وەختیٛ بابا خوادادات ملوٙ لاو پیر سەروی ،مژدەو پەیدا بیەی ڕٶڵیٛوەش مدوٙپەنە،بابا خوادادات بە فەرمانو پیر سەرو ی پەی ماوەو چل ڕوا جە ژەنەکیٛش دورگنوٙوەو ملوٙ دلیٛ مەڕیٛ گولانی چلیٛ کیٛشوٙ(چلەخانە) هەلبەت ئی مەڕیٛ ئینا نزیکو گوٙڕەو پیرشالیارینە.پی جوٙرە دماو حەوت مانگا باباخوادادات  جە فەسڵو زمسانینە خوای گەورە ڕوٙڵیٛش مدوٙ پەنە نامیش منیوٙ “شاڵیار” ،خەبەرو پەیدا بیەی شالیاری مدا بە پیر سەروی،ئادیچ یەکسەر دەسور مڎوٙ کە شادی و جەژنە کریوٙ،،پی شیٛوە گرسالیٛ جە یەکەمین چوارشەممەو دوەم هەفتەو مانگەو ڕیبەندانی بەبوٙنە ساڵ وەگەڕو پەیدابیەو پیرشالیاری جەژنو مەراسیم بەسیوٙ.

ئیٛ ڕازیٛ بە جوٙریٛ تەریچ ھەنە ،وەلیٛم باس جە حاکمو بەکراوای کەروٙ نزیکو ھەلەبجەیو دەشتەو شارەزورینە ، بەھەرحاڵ  مەتن و ئەنەیاوای  سەرھاتەکەی  یوٙن.

موعجزەکا پیرشالیاری سەردەم و زاڕوٙڵەیشەنە:

پیرشالیار زاڕوٙڵەبوٙ هەتیم گنوٙ ئەداو تاتەش عەمرەوخوای کەرا،ئیتر گنوٙ دەسو ماموٙ و ماموٙژەنیٛ،ماموٙژەنیش فرە خراپ هوٙرستونیشتش چنی کەروٙ،هەرچی هەرمانیٛ قورسو ناڕەحەتیٛ یانەی با مدوٙشا ملو ئادیرە( شوانەیٛ لاو ئاژەڵی،هیٛزم ئاردەی،کشتوکیار و درەوە) ،شالیار گردو هەرمانەکاش بە ڕیکو پیٛکی بەجاماروٙ ، بیٛ ئانەی هیچ ئاسەوارو مانیای یان پیس بیەی جلو بەرگیش پوٙوە دیار بوٙ، ئینەیچ بوٙ یاگیٛ سەرنجەو سەرسامی خەڵك و دەگیٛ، دمایی خەڵكو دەگیٛ ڕویٛ پسو گیٛرا بزانا چی شالیار پیٛسەن، تەماشە کەرا ویش ئینا بنە درەختیٛنە نیشتەنەرە لولیٛ مدوٙ وەنە و مەیەکیٛش پەی ویشا لەوەڕیا ،چەولاوە تەوەر ویش داریٛ بڕوٙو لتیٛشا کەروٙ ، چیلاوە  پابیٛڵو خاکەناز بیٛ ئینەیکەس دەسشا بدوٙنە زەمین کاڵا..دمایی کە ویرەگا وەختەنە شالیار سوارو داریٛ قایمی بوٙ و گیٛڵوٙوە پەی یانەی.

موعجزەکا پیرشالیاری سەردەمو هەرزەکارینە:

پیرشالیار سەردەمو گەنجی وهەرزەکارینە پیٛسە عارفو زاناو گەورە پییٛوە بەرگنیٛ،چاسەردەمنە پیرو هەجیجی میٛ پەی دیدارو پیرشالیاری بەسواری هەژدیهای،کە خەبەر مدا بە پیرشالیاری ماچا پیر وهەجیجی تەشریفش ئاردەن ،جاوەختەنە خەریک و دیوار نیای یانەکەیش بوٙ، یەکسەر ملوٙ سەرو دیواریو بە قاچ چەنی سوارو ولاخی بی و مدەیش وەنە،دیوار جموٙرە ملوٙ پیٛوای پیرو هەجیجیوە، کە یاوا بەیوٙترینی پیرشالیار فەرماووٙ سەرەم سڕ مەنەن کە بە هەژدیها تەشریفت ئاردەن پەی لایما،  پیرو هەجیج فەرماووٙ چینەی گەورەتەرو سەرسڕ ئاوەر تەر  ئانەن کە بەدیوار ئامانی پیٛوای منەو ، چونکاتەی ئانە من سوارش بیەنا گیاندارا،وەلیٛم توٙ گیانت وستەن بیٛ گیانیٛ و ئاردەنت جوڵە..

جە لەیەکوٙدای  ئی ئەفسانەیە تاومیٛ واچمیٛ پیرشالیار یاوان بە قوەتیٛ پەشتەو سروشتی کەهەرمانیٛش کەردیٛنە پیٛسە هەرمانەکا عیسا پیٛغەمەری(د.خ) کە گیاندار کەردەی بیٛ گیانیٛ بیەن ، ئی شیٛوە کارزانیە ئەفسانەیە گەورەیی پیرشالیاری نیشانە مدوٙ.

فەلسەفەو پیرشالیاری:

لاو خەڵکو هەورامانیوە  پیرشالیار یاوان بەپلیٛوە بەرزو عرفانیەتی کە فرە قینیش جە ویٛ پەرستی و من منی بیەن، پیر جە قوٙناغو ویٛپەرستی  ترازیانو لوان  ،هەمیشە دژبەرو ئانیشا مدران کە واچە و”من” یشا بەکار ئاوردەن،

پیرە پییٛوە هەورامانی حکایەتیٛ زەمانو زاڕوٙڵەیی ویش گیٛڵنوٙوە ،ماچۊ بەگولانەی چنی کوٙمەلیٛ زاڕوٙلا مووشانی “بیلانی ، کەلایانی ” کەریٛنمیٛ یوٙ جەزاڕوٙڵەکا  دوویٛ یەریٛ جاریٛ واتش نوٙرەو منا من من بەگەنا،یوٙتەر جەزاڕوٙلەکا واتش هەتیم مەگەر پیرشالیاری نەفارماوان کە واچەو من منی کەم واوەی کەریوٙ ، وەلیٛ  زاڕوٙڵەکە گوٙشش نەدانو هەم دیسان واتەنشوٙ “نوٙبەو منا  من” ئتر شەویٛ پیرشالیار ملوٙ وەرمو زاڕوٙڵەکەی پەنەش ماچوٙ ” ئەی من پنەم نەواتیدیٛ دووریٛ گندیٛ جە واچەو “من ” ئتر مشتە کوٙڵیٛ مدوٙ سەروشانەو کوڕەکەی وەرمەنە ، پیرە پیاکە واتش هەتا مەردەی سەروشانەو کوڕەکەی دروس ئایاگیٛ کە مشتەکوٙڵەکیٛش دابیٛ وەنە ئیش کەریٛ..

جەنگ چنی نەفسی جە ئەفسانە و پیر” بیٛوەت “یەنە:

لاو خەلک وهەورامانیەوە  پیر سەرو کە پیری گەورە بیەن ،حەوت شاگردیٛش بییٛنیٛ پیٛسە “پیرشالیارە سیاو-پیرشالیارە چەرمە-پیر بنیامین-پیرهەجیج..کە دمایینو گردی  “پیر بیٛوەت” بیەن.

بەپاو ئەفسانەکا “پیربیٛوەت” پییٛوە جوانخاس وباڵا بەرزو کەڵەگەتو بەقوەت بیەن، بە ڕاحەتی تەمامو ژەناو هەورامانی عاشقیٛ و ئەوینداریٛش بییٛنیٛ، وەلیٛم “پیر بیٛوەت” بیٛ ئانەی گوٙش بدوٙ بە هیچ ژەنیٛ ، دایمەو دەرھەم خەریکو خەڵوەت وچلە کیٛشتەی و تەقوای  بیەن، وەلیٛم  ژەنیٛوە عەوداڵەو “پیر بیٛوەتی” بوٙ هەمیشە میٛ دەورو خولشەرە  بەگرد جوٙرە مەکریٛو نزیکش گنوٙوە، بەبیٛ ئانەی یەک دننە ،مسقاڵیٛ جە  ویروباوەرو پیربیٛوەتی کەم کەروٙ، وەلیٛم  فشارو ژەنەکیٛ تا میٛ زیاد کەروٙ سەرو پیربیٛوەتیوە ،ئتر پیر بیٛوەت ناچار بوٙ بە کاردیٛ تیٛژە (گون ، وەتیٛش) بڕوٙ و مڎوٙشا بەژەنەکیٛ وپنەش ماچوٙ ” هاگیٛرە ئا تەسبیٛحا پەی توٙ” … توٙ منت گەرەک نیەنا بەلام شوٙنەو هەواو هەوەسو ویٛتەرە گیٛڵی.

گردما زانمیٛ بە هەورامی (وەت)یانی هیٛڵڵەگونیٛ و گون، ئەندامو نیٛرینەی، ئتر وەرو ئانەی نامیٛشا نیان  “پیر بیٛوەت”

ئی ئەفسانە پاکی بیٛگەردی پیرەکا هەورامانی مرمانوٙ کە جەنگی دەرونین چنی هەواو نەفەسی، ویٛنەو حەزرەتو یوسفی، وەختە کاریٛنە پیریٛ هەورامانی دەزگاو جنسی ویش بڕوٙ، تەنیا بەخاترو ئیسپات کەردەی ئەوینداری خواپەرەستی .

پیرشالیاری شاعیر:

کوٙمەلیٛ نوسەریٛ و هەم خەڵکو هەورامانی یەقینیٛنیٛ کە پیرشالیار شاعیریچ بیەن، وەلیٛم تائیسە هیچ شیعریٛ پیرشالیاری نەکەوتیٛنە وەرو دەسی، ماچا ئاشیعریٛ کە دەربارەو هیٛرشو عەرەبەکا پەی سەروهەورامانی هنەو پیرشالیارینە ، کەباس جە کاول کەردوە هەرامانیو کوردسانی کەروٙ،وەلیٛم  ئیسپاتیچ نەکریان کە هنەو پیرشالیاری بوٙ.

ئینە شیعرەکیٛنە

( ھورمزگان ڕمان ئاتران کژان….ویٛشان شاردەوە گەورە گەورەکان

زوٙرکاری ئارەب کردنە خاپور …..گنا ئی پاڵە ھەتا شارەزوور

شەنو کەنیکا وەدیل بشینا  …… مەرد ئازا تلی وە ڕووی ھوینا

ڕەوشتی زەردەشت مانوٙوە بیٛ کەس…….بزیکا نیکا ھورمزد وەھیچ کەس

ماناکیٛش:

پەرستگا کیٛ ویٛڕان و ئایرەکیٛ کوشیٛوە *********  گەورەکیٛ  ویٛشا شارتوٙ *** زوٙرکارو عەرەبی ویٛران کەردیٛ جەشارەزوروٙ ھەتا پاڵننان “پاڵنگان ” *** ژەنو کناچەکیٛشا بە دیل بەردیٛ ،،پیا ئازاو جەنگەرانەکیٛما  ونیشا مجیا  وناڵینیٛ بییٛ ** ئاینو زەردەشتی بە بیٛ کەسی مەنوٙ… ئاھورا مەزدا بەزیٛش ناما ھیچ کەسیەرە***

 

هەرپاسە شیعرەو ” وەریٛ واروٙ وەروە وەریٛنە***وەریٛسە پڕچیوٙ چوار سەریٛنە**کەرگەی سیاوە هیٛلە چەرمیٛنە**گوٙزڵی مەڕیوٙ دووە بەریٛنە*** بە هنەو پیرشالیاری حساب کریوٙ،کە کتیٛبو ماریفەت و پیرشالیارینە هەنە.

پیرشالیارو  پزیشکی :

پیرشالیار دەسیٛ بالاش بیەن جە پزیشکی و دەرمان کەردەینە ،چنی هەرمانەکا تەریش  پزیشکی و دەرمان گیایش کەردەن خەڵکو هەورامانی کەلکش گیٛرتەن چنەش، خەڵکو هەورامانی گیٛلناوە پادشیٛوە دورە وەڵات ،ئەجوٙم هیندستان بیەن،کناچەکیٛش نەوەشە گنوٙ دکتوٙر مەمەنوٙ نەلوٙ سەرش چارەسەرش نمیٛ،ئادیچ نامیٛ و شوٙرەتو پیرشالیاری مژنەووٙ،ناچار بوٙ بەویش کناچە نەوەشەکیٛشەو  میٛ پەی هەورامانی خزمەتو پیرشالیاری،وەختیٛ پادشا یاووٙ لاو پیری حاڵو مەسەلەش پەی بەیان کەروٙ،و پەنەش ماچوٙ ئەگەر ئی کناچیٛمە وەشەکەریوە  مارەش کەرو جەویٛت ، دماو ماویٛ کەمی پیرشالیار چارەسەرو نەوەشیەکەو کناچیٛ پاشای کەروٙ ،،ئیتر دماتەر زەماوندە ش چنی کەروٙ و ماروٙش،گویا ڕوٙ زەماوندەکیٛش هامکات بیەن بە ڕوٙ پەیدابیەیەش، تائیسەیچ یادوەریش کەرمیٛوە.

ئی ڕوایەتە پەنەما ماچوٙ کە پیرشالیار گەورەترین پزیشکو ئازەمانیە بیەن، هەرپاسە  زەماوند کەردەیش ماناو تازە بیەیەو  ژیوایش  بەخشان.

جەژنەو کوٙمسای komsay:

جەژنەو کوٙمسای یوٙە تەرەنە جە جەژنە پیروٙزەکاو پیرشالیاری ،کە تا ئیسەیچ  جە هەورامانەنە  ساڵانە یادش کریوٙە. چلو پەنج  ڕویٛ دماو نەوروٙزی  سازە کریؤ، یانی کەروٙ پانزەو پاژەرەژی  “گوڵان ”  کوٙمسا ..کوٙم یانی کوٙبیەی بە دەسەجەمعی ..سای یانی ساوای پوٙرەو کەندەیوٙ ، ئی جەژنیٛ یان ڕاو رەسمە  بە ماناو جەم بیەیو گلیروٙ بیەو  خەڵکی  دەورو تەوەنیٛ چەرمیٛنە کە ئینا  نزیکو قەبرە پیرشالیاری  “چلەخانە”ینە، بە چیوی تیژ یام  چەکوش  تەوەنەکیٛ ماڕ ا و ئینجا لکاناشوٙ پوٙرە ، بەنیازو حاسڵ کەردەی ئاچیوی کە وزاش دڵشاوە،

بەپاو ویرو خوٙڵکو هەورامانی ئی تەوەنیٛ پیروٙزەنە، چونکاتەی  ئینا نزیکو یانەو پیرشالیاریوە و چلەخانەینە،سەرسامیچ  ئانەەن کە ئی تەوەنیٛ بەدریژایی ساڵیٛ فرە ڕەقەنە ،کەس نمەتاووٙ  ماڕوٙش ،تەنیا جە یادو کوٙمساینە خەلک متاووٙ ماڕوٙش، بە جۊریٛ  کە تەوەنەکیٛ گرسالیٛ وردەبوٙ و کەمەبوٙوە ،وەلیٛم  پەی ساڵەی  دماینیٛ  پیٛسە ویش سەر میٛوە ،یانی زیندیٛ بوٙوەو زیادەکەروٙ….ئەگەر هەرکەسیٛ بە ئەنقەس گەرەکش بوٙ ئی تەوەنیٛ ماڕوٙ غەیر ڕوٙ کوٙمسای ،ماچا توشو بەڵای یام زەرەری میٛ، بەعزیٛ جارۍ ماچا دەسو خەلکیش ڕەق کەردەنو دەسش جەهەرمانەکەوتەن.

پەی لەیەکدایەو  ئی تەوەنیٛ کە ژیۋوە پەنەما ماچوٙ کەخەڵکو هەورامانی بەدریژایی ویەرینی  باوەڕشا بە ژیوایەو  بیەن دماو مەردەی  جە سروشتەنە، لایەوە تەروٙ ئی جەژنیٛ وەهارەنە بەسیوٙ  ،کە وەهاریچ ماناو ژیوایوٙ سروشتین کە ئینسانیچ بەشیٛن جەسروشتی،هەرپاسە کە جەژنەو کوٙمسای 45 ڕویٛ دماو نەوروٙزی کریوٙ کە هامکاتا چنی جەژنەو نەوروٙزو یەزیدیەکا ،کە یوٙن جە ئاینە  ویەرینو قەدیمیەکا  کوردسانی،ئینەیچ پنەما ماچوٙ کە رەگو ڕیشیٛ هاوبەش بیەن  بەینو زەردەشتیو یەزیدیەکانە.

نیشانیٛ تەرو سروشتگەری جەهەورامانەنە:

جە ویەردەنە ڕەنگەو ( دەلاقەو پەنجەرەو بەرە )و گرد یانەکا هەورامانی (کەوە و سەوز) بیەن ،ڕەنگە ئیسە کەمیٛ ڕەنگیٛ تەریش تیٛکەڵیٛ بییٛبا،وەر ئانەی ڕەنگەی کەویٛ نیشانیٛ ئاویٛ و ئاسمانی بییٛنە و ڕەنگەی سەوزە نیشانیٛ وەهاریو ژیوایوٙ سروشتی بییٛنە.

ئەفسانە و وەروەو حەسارو هەورامانی :

گیٛلناوە جە سەردەموو زووینە  دەورو هەورامانیرە  حەساریٛشا وەش کەردەن ئتر وەروە نەواریٛنە دلیٛ ئی حەساریە، وەرو ئانەی خەلکو هەورامانی هەواڵو سەرداو سڵوەو زمسانیشا نەزانان، یانی دەورو دەگیٛرەو بەرو حەسارەکەی وەرو واریٛنە ،وەلیٛم  دلیٛ دەگیٛ نەواریٛنە،یانی ئەلقیٛوە جەپاکی دەورو هەورامانیش دان ،خەڵكیچ بەراسی و پاکی ژیوان،

روٙزگار میٛو ملوٙ ، ساڵە ویەروٙ،حاکمیٛ پەیدا بوٙ جەهەورامانەنە، فەرمان بەرکەروٙ کە: جیای باجو ماڵیاتی مشوٙ هەرکەسیٛ یەک هیٛڵەم پەی باروٙ ، گرکەس هیٛلیٛ ماروٙ، وەرو دەمو حاکمینە هیٛلەکا منیارە ،دمای ماچوٙ دەی هیٛڵەکا تیٛکەڵ کەردی، کە تیٛکەڵشا کەرا ،دماتەر حاکم ماچوٙ دەی گرکەس هیٛڵەو ویش بەروٙوە!!!!! خەڵک نەما هیٛلە بەردەیەو  و ئتر کەس نمەتاووٙ هیٛڵەو ویٛش بشناسوٙوە و بەروٙشەو ،هەرکەس هیٛلەو یوٙ تەری بەروٙوە پەی یانەی!!!!

پەی روٙی دماینی ،سەوای وینا وەرویٛ فریٛ واریٛنە دلیٛ حەسارو هەورامانی ” ئتر پەی جاریٛ تەری وەروە وراوە دلیٛ هەورامانی و سەرداو سڵوەو زیقەت دەسش پەنە کەردەو ، ماچا چا ڕوۆن تائیسە وەروەی فریٛ واروٙ هەورامانەنە،

ئی ئەفسانە نیشانیٛ پاکی و ڕاسی هەورامیەکا نیشانە مدوٙ کە هەمیشە ویشا دورگرتەن جەگونا‌حی..گردما ژنەینما کە ئەوسا هیڵە دزیەی چن گوناح بیەن ،یام  ئەگەر گەرگەو هامسیوە بیٛ یانەما هیٛلیٛ کەروٙ یەکسەر بەرمیٛشاوە پەی ساحیبیشا ماچمیٛ گوناحا،دیارا ئا حاکمە گەرەکش بیەن پی جوٙرە خەلکو هەورامانی توشو گوناحی کەروٙ جەڕاو تیکەڵ کەردەو هیٛلەکاشاوە،ئیتر ڕچەش ماڕان پەی کەردەیەو بەرەو گوناح کەردەی دلیٛ هەورامانیەنە ،ئامای ناڕەحەتی و سەردای .

گردما زانمیٛ وەختیٛ ئادەمو حەوا دلیٛ بەهشتینە گوناحشا کەرد ئیتر ڕوانەو سەرزەمینی کرییٛ و ڕەنج و مەینەتو ناڕەحەتی ژیانی دەسش پەنەکەرد،،هەرپاسە دماو واردەی هیٛلەکا هەورامانیچەنە ڕەنج ومەینەتو ناڕەحەتی دەسش پنە کەردەن.

پیروٙزی ومبارەکی چوارشەممەی:

جەژنەو پیرشالیاری ڕوٙ چوارشەممەی دەس پەنەکەروٙ،هەرپاسە ڕوٙ چوارشەممە سوری هەن کوردسانەنە،و جەژنەو چوارشەممە سوری دلیٛ یەزیدیەکانە کە دلیٛ راسەو مانگە چواری دەس پەنەکەروٙ،،کەئینە بناغیٛ میٛژویش هەن دلیٛ کوردیەنە بەگشتی ،،هەرپاسە ژمارە چواریچ پیروٙزبیەن لاشاوە..

نامیٛ هەرەقەتینەو پیرشالیاری:

پیرشالیار کوڕو “بابا خوادادات”ی بیەن، وەڵوینی کریوٙ کە پیرشالیار نامیٛش “خوادادات” بیەبوٙ،پیسە دیارییٛ خوای دابوٙ بە تاتەیش…بابا جیا چانەی کە نامیٛ کەسایەتی ئاینی بییٛنە، وەلیٛم بەماناو تاتەی ،یان تاتەو تاتەی میٛ ،پیٛسە نامەکا ئەبو بەکر ئەبو عەلی جە زوانو عەرەبینە..یانی بابا=ئەبو….بازیٛ کەسیٛ هەنیٛ کە واچەو شالیاری ماچا جە شەهریاری وە ئامان، ئینەیچ فرە دورەن جە ئەقڵو ژیریوە،چونکاتەی  شالیار پییٛوە فەقیرو چلەکیٛش بییەن، وەلیٛم  شەهریار یانی پادشا وکەسیٛ دوٙڵەمەند .

کریوٙ واچمیٛ واچەو شاڵیار ی جە هەردوی  واچا  -شاڵ +یار ی وەئامان…..واچەو شاڵی کە ماناو بیٛبین مدوٙ ،،جەدیٛر زەمانوٙ دلیٛ ئاینو بودیەکانە بیەن، هەر ڕەنگیٛ پلەو پایٛوەش نیشانەدان، دماتەر دلیٛ کوٙنفوٙو کاراتەکانە ڕەنگش دانەو..هەرپاسە دلیٛ ئاینو زەردەشتینە  شاڵو لک  بەستەی باوبیەن کە بیبینشا بەستەن بە یەریٛ لکیٛ ماناو “ویری خاس “گوفتاری خاس″کردەوەی خاس″بیەن،تائیسەیچ ئی شیٛوە بیبن بەستەی دلیٛمانە هەن. پاسە بوٙ شاڵ یانی بیبین .

“یار” بەماناو یاوەری ،یام  هیٛزو توانا ،واچەو یاری جەزەمانو  پەیدابیەی ئاینو یارسانەکاوە هەن دلیٛمانە ، پی شیٛوە متاومیٛ واچمیٛ پیشالیار پیریٛ بیەن ئیزنەو و تواناو بەستەی شالیش بییٛنە ، پلە وپایەو ئوستادی ئاینیش بەدەس ئاوردەن،  یانی  شالیار پلەو پایٛیٛ دینیٛ بیەن هەرکەسی بەدەسش ئاردەبوٙ ئی لەقەبشە دریان پنە، وەروئانەی چننەھا  شالیاریٛ بیٛنیٛ جەهەورامانەنە،کە وەڵتەر باسما کەردیٛنیٛ،وە ئی پیرشالیارە کە کوڕو بابا خواداداتی بیەن گەورەترین و دماین تەرین پیرشالیار بیەن.

مەردەی پیرشالیاری:

بەپاو گیٛڵنایوٙ خەڵکو هەورامانی پیرشالیار حەوت کوڕیٛش بییٛنیٛ،کە گردشا بەهەرزەکاریو جاھیٛڵی  مەردیٛنیٛ ،پیجوٙرە وەچەو پیرشالیاری بڕیانوٙ و کوٙتاش ئامان،مەردەی ڕوٙلەکا پیرشالیاری بەماناو نەمەنەی دین و نەسل و زەردەشتەیکا میٛ .

وە نامیٛ ” بابا و پیری “نەمەنە دلیٛمانە،دینی تازە وئیسلامی یاگیش گرتەنوٙ،سەربارو ئانەی یادو پیرشالیاری هەرمەنەن جە لاو هەورامیەکا وە هەرچەن بە قاڵبیٛ ئیسلامیانە یادەکەیش بەرا ڕاوە جە زەردەشتی دورشا وستەنوٙ، وەلیٛم هەڵای زیندەنو  سەرەمڕە یادش کەراوە سالانە.

هەرپاسە پیرشالیار وەڵیٛ  وەفاتیشنە وەڵوینی ئامای ئیسلامیش کەردەن پەی هەورامانی وتائیسەیچ شیعرەکیٛش ئینا سەرو زوانو خەڵکیوە کە ماچوٙ..وەروێ واروٙنە وەروە وەریٛنە****وەریٛسەپڕچیوٙ چوار سەریٛنە**..

ئی شیعریٛ ئیسپاتش کەروٙ کە پیرشالیار هەورامی بیەن و قینیش ئامیٛنە کە دینو زەردەشتی دلیٛنە ملوٙ بەدەسو عەرەبەکا و ئاینو ئیسلامی یاگیش گیٛروٙوە..

مەولانا گوشایش و دوبەرەکی دلیٛ هەورامیەکا:

هەورامیەکیٛ گیٛڵناوە کە مەڵڵایوە بەنامیٛ مەولانا گوشایشی پەیدابوٙ جەساڵەکا(600-700) زاینینە، کوڕ و پیرمحەمدی هەورامی بیەن،گەرەکش بوٙ ئاینو ئیسلامی باروٙ دلیٛ هەورامیەکا ،پی جوٙرە دەروازەکا واز کەروٙ پەی لەشکرو ئیسلامی(گوشایش یانی کەردەیوٙ دەروازەکا)،چیٛ وەختەنە ناکوٙکی دوبەرەکی دلیٛ هەورامیەکانە  پەیدا بۊ ،چونکاتەی  فریٛشا مەبا بەئیسلامیٛ و هەر سەرو دینو باوانیشاوە مەناوە.وە قینیشاگنوٙ جەمەلا گوشایشی ،بەجوٙرێ لەکەنامیٛ  “مەولانا گوشایشي کوٙر”یش پوٙوە منیا.چونکاتەی  بە ویروباوەڕو هەورامیەکا ئی مەلا کوٙربیەن پەوچی گەرەکش بیەن خەڵکی ڕووە سەرگەردانی کوٙری بەروٙ .

قورونیٛ یان ماریفەتو پیری:

ماریفەتو پیرشالیاری کتیٛبیٛ کوٙنو پیرشالیارین کە بەزوانی هەورامی کوٙن نوسیان  ، کتیٛبیٛ پیروٙز  بیەن لاو هەورامی و زەردەشتیەکاوە ،کوٙمەلیٛ جەپیا پیرەکا هەورامانی نیشارە و باسو ویەردەو بەسەرهات و زەمانو زوی کەرا مەیا سەرو باسو قورئانی و کتیٛبو ماریفەتی، یوٙ جەپیرکا ماچوٙ ئەری ماریفەت قەدیما یان قورونیٛ ، یوٙتەر جوابش مدوٙوە ماچوٙ ماریفەت قەدیما و خاستەریچا ، قوروٙنیٛ هیزی گوشایشەکوٙری ئاردەن هەورامان .

“پیر” پیٛسە سیستەمی جەهەورامانەنە:

زاناما کە پیر زاناو  گەورەپیاو ئاینی بیەن جەهەورامانەنە  و نامیچشا تائیسە مەنیٛنە دلیٛمانە و یادشا کەرمیٛ، پیٛسە پیرشالیاری ،وەئاماژەیچ کەروٙ کە نەبینیٛ بەئیسلامیٛ چونکاتەی نامیٛ پیای گەورەی ئاینی جە ئیسلامەنە “شیٛخ و مەلاو …سەید…هتد بیەن  .

نویستەی شیٛرکوٙ جهانی

هؤرگیٛڵنای  د.ناجح گوڵپی 21/4/2012


 

 

 hewraman
Load More In پەیلوای

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

هەمارو زانایی بیٛسارانی 

هەمارو زانایی بیٛسارانی پەیجوٙریێوەن بە قەڵەمو کورش ئەمینی ، بە تیٛر و تەسەلی لوان تانو زا…